सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

भार्या-याचितकम् ] चतुर्थः सर्गः ७९
हिन्दी-महात्मा बुद्ध घर आये और बिना सत्कार पाये ही लौट गये, यह जान-
कर विविध वस्त्राभूषण और मालाओं से सुसज्जित राजा नन्द उसी तरह काँप उठे
जैसे वायुवेग से प्रकम्पित कल्पवृक्ष ॥ ३१ ॥
कृत्वाञ्जलिं मूर्धनि पद्मकल्पं ततः स कान्तां गमनं ययाचे ।
कर्तुं गमिष्यामि गुरौ प्रणामं मामभ्यनुज्ञातुमिहार्हसीति ॥ ३२ ॥
अन्वयः—ततः स मूर्धनि पद्मकल्पम् अञ्जलिं कृत्वा कान्तां गमनं ययाचे, गुरौ
प्रणामं कर्तुं गमिष्यामि इह अभ्यनुज्ञातुम् अर्हसि इति ॥ ३२ ॥
व्याख्या—ततः =तत्पश्चात्, सः =नृपतिर्नन्दः, मूर्धनि = शिरसि, पद्मकल्पम् =
कमलतुल्यम्, अञ्जलिं कृत्वा = हस्तसम्पुटं विधाय, कान्ताम् = स्वप्रियाम्, गमनम् =
चलनम्, ययाचे =याचितवान्, गुरौ =मुनौ, प्रणामम् = अभिवादनम्, कर्तुम् =करणाय,
गमिष्यामि = यास्यामि, माम् = नन्दाख्यनृपतिम्, अभ्यनुज्ञातुम् = अनुमतिं प्रदातुम्,
इह =अस्मिन् विषये, अर्हसि = योग्याऽसि, इति=एवं निवेदयामास ॥ ३२ ॥
हिन्दी—इसके बाद दोनों हाथ जोड़कर अपनी प्रिय पत्नी से गुरु के दर्शन हेतु
जाने की अनुमति माँगी ॥ ३२ ॥
सा वेपमाना परिसस्वजे तं शालं लता वातसमीरितेव ।
ददर्श चाश्रुप्लुतलोलनेत्रा दीर्घं च निःश्वस्य वचोऽभ्युवाच ॥ ३३ ॥
अन्वयः—वातसमीरिता लता इव तं शालं सा वेपमाना परिसस्वजे, च अश्रु-
पूर्णनेत्रा ददर्श च दीर्घं निःश्वस्य वचः अभ्युवाच ॥ ३३ ॥
व्याख्या—वातसमीरिता—वातेन = वायुना, समीरिता = प्रकम्पिता, लता =
वल्लरी, इव = यथा, तम् = नृपनन्दम्, शालम् = शङ्कुद्रुमम्, सा =सुन्दरी, वेपमाना =
कम्पमाना, परिसस्वजे = आश्लेषमकरोत्, च =पुनः, अश्रुपूर्णनेत्रा =सजलनयना,
ददर्श =अपश्यत्, च =पुनः, दीर्घम् = दीर्घकालिकम्, निःश्वस्य =उच्छ्वस्य, वचः=
गिरः, अभ्युवाच =निवेदयामास । उपमालङ्कारः ॥ ३३ ॥
हिन्दी—( यह सुनकर ) वह काँपने लगी और उसका आलिङ्गन किया, जैसे
हवा से हिलाई गई लता शालवृक्ष का आलिङ्गन कर रही हो । अश्रुपूरित चञ्चल
नेत्रों से उसे देखकर दीर्घ श्वास लेती हुई वह बोली ॥ ३३ ॥
नाहं यियासोर्गुरुदर्शनार्थमर्हामि कर्तुं तव धर्मपीडाम् ।
गच्छार्यपुत्रैहि च शीघ्रमेव विशेषको यावदयं न शुष्कः ॥ ३४ ॥
अन्वयः—गुरुदर्शनार्थं यियासोः तव धर्मपीडां कर्तुं न अहम् अर्हामि, आर्यपुत्र !
गच्छ च शीघ्रम् एहि यावत् अयं विशेषकः शुष्कः न ( भवेत् ) ॥ ३४ ॥
व्याख्या—गुरुदर्शनार्थम् = मुनिदर्शनाय, यियासोः =गन्तुमिच्छुकस्य, तव =
भवतः, धर्मपीडाम् = धार्मिककृत्ये बाधाम्, कर्तुम् =विधातुम्, न=नहि, अहम् =
सुन्दरी, अर्हामि =योग्याऽस्मि, तेन, आर्यपुत्र =हे स्वामिन् ! गच्छ=व्रज, च=पुनः,