सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

Saundarananda Mahakavya of Ashvaghosha

महाकवि अश्वघोष (व्याख्याकार: आचार्य जगदीशचन्द्र मिश्र) द्वारा

DevanagariHindipublished496 पृष्ठ

पृष्ठ 132, कुल 496 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 132

७८ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
सा गौरवं तत्र विचार्य भर्तुः स्वया च भक्त्यार्हंतयार्हतश्च ।
नन्दस्य तस्थौ पुरतो विवक्षुस्तदाज्ञया चेति तदाचचक्षे ॥ २९ ॥
अन्वयः—तत्र सा भर्तुः गौरवं विचार्य अर्हतः अर्हंतया स्वया भक्त्या च विवक्षुः
नन्दस्य पुरतः तस्थौ तदाज्ञया च तदा इति आचचक्षे ॥ २९ ॥
व्याख्या—तत्र=तस्मिन् गृहे, सा=पूर्वोक्ता तरुणी, भर्तुः=राज्ञः, गौरवं=
महिमानम्, विचिन्त्य=विचार्य, अर्हतः=पूज्यस्य, अर्हंतया=पूज्यतया, स्वया=
स्वात्मना, भक्त्या=श्रद्धया, च=पुनः, विवक्षुः=किञ्चिद्वक्तुमिच्छुः, नन्दस्य=
नृपस्य, पुरतः=अग्रतः, तस्थौ=अतिष्ठत्, तदाज्ञया=नृपादेशेन, च तदा=तस्मिन्,
इति=इत्थम्, आचचक्षे=निवेदयामास ॥ २९ ॥
हिन्दी—राजा के गौरव और बुद्ध की गरिमा को विचार कर वह युवती कुछ
कहने की इच्छा से राजा नन्द के सामने खड़ी हुई और उनका आदेश पाकर कुछ
निवेदित किया ॥ २९ ॥
अनुग्रहायास्य जनस्य शङ्के गुरुर्गृहं नो भगवान् प्रविष्टः ।
भिक्षामलब्ध्वा गिरमासनं वा शून्यादरण्यादिव याति भूयः ॥ ३० ॥
अन्वयः—अहं शङ्के अस्य जनस्य अनुग्रहाय नः गृहं प्रविष्टः भगवान् गुरुः
भिक्षां गिरम् आसनं वा अलब्ध्वा शून्यात् अरण्यात् इव भूयः याति ॥ ३० ॥
व्याख्या—अहम्=पूर्वोक्ता परिचारिका, शङ्के=संशयामि, अस्य=एतस्य,
जनस्य=लोकस्य, अनुग्रहाय=दया कर्त्तुम्, नः=अस्माकम्, गृहम्=राजप्रासादम्,
प्रविष्टः=समागतः, भगवान्=जिनः, गुरुः=बुद्धः, भिक्षाम्=याचनाम्, गिरम्=
वाणीम्, आसनम्=उपवेशनम्, वा=अथवा, अलब्ध्वा=अप्राप्य, शून्यात्=जन-
हीनात्, अरण्यात्=वनात्, इव=यथा, भूयः=पुनः, याति=निर्गच्छति ॥ ३० ॥
हिन्दी—मुझे लगता है—हम लोगों पर कृपा करने के लिए स्वयं भगवान् बुद्ध
ने इस राजमहल में प्रवेश किया, किन्तु जनशून्य जंगल की तरह इस महल से बिना
भिक्षा, अभ्यर्थना के सुवचन और आसन पाये ही लौट रहे हैं ॥ ३० ॥
श्रुत्वा महर्षेः स गृहप्रवेशं सत्कारहीनं च पुनः प्रयाणम् ।
चचाल चित्राभरणाम्बरस्रक्कल्पद्रुमो धूत इवानिलेन ॥ ३१ ॥
अन्वयः—महर्षेः गृहप्रवेशं पुनः सत्कारहीनं प्रयाणं च श्रुत्वा सः चित्राभरणाम्बर-
स्रक् अनिलेन धूतः कल्पद्रुम इव चचाल ॥ ३१ ॥
व्याख्या—महर्षेः=बुद्धस्य, गृहप्रवेशम्=गृहे=राजभवने, प्रवेशम्=समागमनम्,
पुनः=भूयः, सत्कारहीनम्=सत्कारेण=समादरेण, हीनम्=रहितम्, च=पुनः,
श्रुत्वा=आकर्ण्य, सः=राजा नन्दः, चित्राभरणाम्बरस्रक्—चित्राणि=विविधवर्णानि,
आभरणानि=आभूषणानि, अम्बराणि=वस्त्राणि, स्रजश्च=मालाश्च, यस्याऽसौ,
अनिलेन=पवनेन, धूतः=प्रकम्पितः, कल्पद्रुमः=कल्पवृक्षः, इव=यथा, चचाल=
चकम्पे ॥ ३१ ॥