सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

भार्या-याचितकम् ] युवती चतुर्थः सर्गः ७७
अन्वयः-काचित् अङ्गविलेपनं पिपेष काचित् च अङ्गना वासः अवासयत् तथा
अन्या स्नानविधिम् अयोजयत् अन्याः च सुरभीः स्रजः जग्रन्थुः ॥ २६ ॥
व्याख्या-काचित् = काऽपि नारी, अङ्गविलेपनम् = अङ्गस्य = शरीरावयवस्य,
विलेपनम् = उद्वर्तनम्, पिपेष = अपेपीष्ट, च = पुनः, काचित् = काऽपि, अङ्गना =
नारी, वासः = वस्त्रम्, अवासयत् = वासयामास, तथा, अन्या = अपरा, स्नानविधिम्-
स्नानस्य = मज्जनस्य, विधिः = युक्तिस्तम्, अयोजयत् = योजनाञ्चकार, अन्याः =
अपराः, च = पुनः, सुरभीः = सुवासिताः, स्रजः = मालाः, जग्रन्थुः = अग्रन्थन् ॥ २६ ॥
हिन्दी-कोई महिला उबटन पीस रही थी, कोई औरत कपड़ों को सुगन्धित
बना रही थी, कोई स्नान-विधि का आयोजन कर रही थी और कुछ औरतें सुगन्धित
फूलों की मालाएं गूंथ रही थी ॥ २६ ॥
तस्मिन् गृहे भर्तुरतश्चरन्त्यः क्रीडानुरूपं ललितं नियोगम् ।
काश्चिन्न बुद्धं ददृशुर्युवत्यो बुद्धस्य वैषा नियतं मनीषा ॥ २७ ॥
अन्वयः-अतः तस्मिन् गृहे भर्तुः क्रीडानुरूपं ललितं नियोगं चरन्त्यः काश्चित
युवत्यः बुद्धं न ददृशुः वा बुद्धस्य नियतम् एषा मनीषा ॥ २७ ॥
व्याख्या-अतः = अस्मात् कारणात्, तस्मिन् = पूर्वोक्ते, गृहे = सद्मनि, भर्तुः =
स्वामिनः, क्रीडानुरूपम् - क्रीडायाः = प्रणयलीलायाः, अनुरूपम् - रूपस्य योग्यमनु-
रूपम् = अनुकूलं, ललितम् = मनोरमम्, नियोगम् = आयोजनम्, चरन्त्यः = साधय-
न्त्यः, काश्चित् = काऽपि, युवत्यः = तरुण्यः, बुद्धम् = तथागतम्, न = नहि, ददृशुः =
दर्शयामास, वा = अथवा, बुद्धस्य = गौतमस्य, नियतम् = निश्चितम्, एषा मनीषा-
मनसः ईषा मनीषा = इच्छेति ॥ २७ ॥
हिन्दी-उस घर में मालिक की विलास-लीला के अनुरूप काम करती हुई
किसी युवती ने बुद्ध को नहीं देखा या यों कहें कि भगवान् बुद्ध की यही इच्छा थी।
काचित् स्थिता तत्र तु हर्म्यपृष्ठे गवाक्षपक्षे प्रणिधाय चक्षुः ।
विनिष्पतन्तं सुगतं ददर्श पयोदगर्भादिव दीप्तमर्कम् ॥ २८ ॥
अन्वयः-तत्र तु काचित् हर्म्यपृष्ठे गवाक्षपक्षे चक्षुः प्रणिधाय स्थिता पयोदगर्भात्
दीप्तम् अर्कम् इव विनिष्पतन्तं सुगतं ददर्श ॥ २८ ॥
व्याख्या-तत्र = तस्मिन् स्थाने, तु = पादपूर्त्यर्थमिदम्, काचित् = काऽपि नारी,
हर्म्यपृष्ठे = भवनपटले, गवाक्षपक्षे - गोः अक्षीव गवाक्षस्तस्य गवाक्षस्य = वातायनस्य,
पक्षे = पार्श्वभागे, चक्षुः = नयनम्, प्रणिधाय = निक्षिप्य, स्थिता = तिष्ठन्ती, पयोद-
गर्भात् = मेघमध्यात्, दीप्तम् = प्रकाशितम्, अर्कमिव = रविरिव, विनिष्पतन्तम् =
बहिर्गच्छन्तम्, सुगतम् = तथागतम्, ददर्श = अपश्यत् ॥ २८ ॥
हिन्दी-राजमहल की छत पर खड़ी कोई युवती महल की खिड़की की ओर
देख रही थी, उसने बादलों को चीरकर निकलते प्रज्ज्वलित सूर्य की तरह भगवान्
बुद्ध को बाहर निकलते देखा ॥ २८ ॥
सौ०-९