सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

भार्या-याचितकम् ] चतुर्थः सर्गः ७५
अन्वयः—तस्याः तत् मुखं सतमालपत्रं ताम्राधरोष्ठं चिकुरायताक्षं सशैवलं
रक्ताधिकाग्रं पतितद्विरेफं पद्म इव आबभासे ॥ २१ ॥
व्याख्या—तस्याः =सुन्दर्यः, तत् =पूर्वकथितम्, मुखम् = आननम्, सतमालपत्रम्—
तमालस्य = नीलतालस्य, पत्रेण सह = दलेन युक्तम्, ताम्राधरोष्ठम् — ताम्रम् = मुनिपित्तलम्,
इव = तद्वद्रक्तवर्णम्, अधरोष्ठम् -- अधस्तनः ओष्ठः यस्य तत् (मुखस्य विशेषणपदमिदम्;
अधरेणैव अधस्तनीयोष्ठस्य प्रतीतिर्भवति, अतः ओष्ठपक्षोल्लेखस्याऽत्र काऽपि
विशेषाऽवश्यकता नास्ति । 'अधर + ओष्ठः' इत्यस्मिन् पदे 'ओत्वोष्ठयोः समासे वा'
इत्यनेन सूत्रेण वैकल्पिकवृद्धिर्भवति । ), चिकुरायताक्षम्—चिकुरे = चपले, आयते =
विशाले, च अक्षिणी = नयने, यस्य = सुन्दर्यस्तत्, सशैवलम्—शैवलेन सह = शैवलयुक्तम्,
रक्ताधिकाग्रम् = अतिलोहिताग्रभागम्, पतितद्विरेफम् -- पतितः = स्थितः, द्विरेफाः =
भ्रमराः, यस्मिन् तत्, पूर्वोक्तपदत्रयमिदं पद्मस्य विशेषणमस्ति । पद्मम् = कमलम्, इव
= यथा, आबभासे = शोभितो बभूव ॥ २१ ॥
हिन्दी—आबनूस के नीले पत्ते वाले, ताम्र की तरह लाल-लाल ओष्ठ वाले, चञ्चल
काली कजरारी लम्बी फाँकदार आंखों वाले वह मुख सेवार से घिरे लाल कोपल पर
बैठे भौंरे वाले कमल की तरह शोभित हो रहा था ॥ २१ ॥
नन्दस्ततो दर्पणमादरेण बिभ्रत्तदामण्डनसाक्षिभूतम् ।
विशेषकावेक्षणकेकराक्षो लडत्प्रियाया वदनं ददर्श ॥ २२ ॥
अन्वयः—ततः नन्दः तदामण्डनसाक्षिभूतं दर्पणम् आदरेण बिभ्रत् विशेषकावेक्षण-
केकराक्षः प्रियायाः लडत् वदनं ददर्श ॥ २२ ॥
व्याख्या--ततः = तत्पश्चात्, नन्दः = नृपतिः, तदामण्डनसाक्षिभूतम्—तत् =
तस्याः, मण्डनम् = प्रसाधनम्, साक्षिभूतम् = प्रत्यक्षकारि, दर्पणम् = मुकुरम्, आदरेण
= सम्मानेन, बिभ्रत् = धारयत्, विशेषकावेक्षणकेकराक्षः—विशेषकस्य = अङ्गरागस्य,
अवेक्षणाय = अवलोकनाय, केकराक्षः = तिर्यग्दृष्टिः, प्रियायाः = सुन्दर्यः, लडत् =
भावयुक्तम्, वदनम् = मुखम्, ददर्श = अपश्यत् ॥ २२ ॥
हिन्दी—तब नन्द ने प्रिया के प्रसाधन के साक्षी उस दर्पण को ससम्मान हाथ
में उठा लिया तथा उसके अङ्गराग को देखने के लिए तिरछी आँखों से उसके सुन्दर
मुख को देखा ॥ २२ ॥
तत्कुण्डलादष्टविशेषकान्तं कारण्डवक्लिष्टमिवारविन्दम् ।
नन्दः प्रियाया मुखमीक्षमाणो भूयः प्रयानन्दकरो बभूव ॥ २३ ॥
अन्वयः—नन्दः प्रियायाः कुण्डलादष्टविशेषकान्तं कारण्डवक्लिष्टम् अरविन्दम्
इव तत् मुखम् ईक्षमाणः भूयः प्रयानन्दकरः बभूव ॥ २३ ॥
व्याख्या—नन्दः = नृपः, प्रियायाः = निजप्रियपल्याः, कुण्डलादष्टविशेषकान्तम्—
कुण्डलाभ्याम् = कर्णाभूषणाभ्याम्, आदष्टः = मृष्टः, विशेषकस्य = अङ्गरागस्य, अन्त-
र्यस्य तत्, कारण्डवक्लिष्टम्—कारण्डवेन = एतदाख्यखगविशेषेण, क्लिष्टम् =