सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)
Saundarananda Mahakavya of Ashvaghosha
महाकवि अश्वघोष (व्याख्याकार: आचार्य जगदीशचन्द्र मिश्र) द्वारा
पृष्ठ 128, कुल 496 में से
संदर्भ में पढ़ें७४ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
सुमनैः, उन्मिषितेन = प्रस्फुटितेन, मूर्ध्ना = शिरसा, प्रियायाः = प्रियतमायाः, प्रियकृत् =
मनोऽनुकूलकर्ता, सः = राजा, पुष्पातिभारात् = पुष्पाणाम् = कुसुमानाम्, अतिभारात् =
अत्यधिकभारयुक्तात्, सुवर्णवेद्याम् = कनकवेद्याम्, अनिलावभग्नः = अनिलेन = वायुना,
अवभग्नः = त्रुटितः, नागवृक्षः = फणिकेशरतरुः, इव = यथा, बभासे = अभासत्।
अत्राप्युपमाऽलङ्कार इति ॥ १८ ॥
हिन्दी - उसके बाद नीचे लटकते हुए फूलों से उसका मस्तक चमकने लगा, उस
समय प्रिया को मनाने में लगा हुआ नन्द ऐसे शोभित हुआ, जैसे सुवर्ण-वेदी पर वायु
के वेग से और फूलों के भार से टूटा हुआ नागवृक्ष शोभित होता है ॥ १८ ॥
सा तं स्तनोद्वर्तितहारयष्टिरुत्थापयामास निपीड्य दोर्भ्याम् ।
कथं कृतोऽसीति जहास चोच्चैर्मुखेन साचीकृतकुण्डलेन ॥ १९ ॥
अन्वयः-स्तनोद्वर्तितहारयष्टिः सा तं दोर्भ्यां निपीड्य उत्थापयामास साचीकृत-
कुण्डलेन मुखेन कथं कृतोऽसीति च उच्चैः जहास ॥ १९ ॥
व्याख्या - स्तनाभ्याम् = कुचाभ्याम्, उद्वर्तिता = अधोगच्छता, हारयष्टिः = कण्ठा-
भरणम्, यस्याः, सा = सुन्दरी, तम् = नन्दम्, दोर्भ्याम् = बाहुभ्याम्, निपीड्य = समा-
लिङ्गय, उत्थापयामास = उत्थापितवती, साचीकृतकुण्डलेन - साचीकृतम् = वक्री-
कृतम्, कुण्डलम् = कर्णभूषणम्, यस्य, तेन = रूपेण, मुखेन = आननेन, कथं कृतोऽसि =
कीदृक् कारितोऽसि, इति = एवमुक्त्वा, उच्चैः = तारस्वरेण, जहास = अहसदिति ॥१९॥
हिन्दी - जिसके गले का हार उन्नत उरोजों से नीचे लटक रहा था, उस सुन्दरी
ने अपने पति नन्द को दोनों भुजाओं से जकड़ कर ऊपर उठा लिया - इस आलिंगन
से उसके कानों के कुण्डल टेढ़े हो गये, जिसे देखकर उसने कहा- कैसे बना दिये
गये हो ? और फिर ठठाकर हँस पड़ी ॥ १९ ॥
पत्युस्ततो दर्पणसक्तपाणेर्मुहुर्मुहुर्वक्त्रमवेक्षमाणा ।
तमालपत्रार्द्रतले कपोले समापयामास विशेषकं तत् ॥ २० ॥
अन्वयः - ततः दर्पणसक्तपाणेः पत्युः वक्त्रं मुहुर्मुहुः अवेक्षमाणा तमालपत्रार्द्रतले
कपोले तत् विशेषकं समापयामास ॥ २० ॥
व्याख्या - ततः = तत्पश्चात्, दर्पणसक्तपाणेः = दर्पणेन = मुकुरेण, सक्तः = संलग्नः,
पाणिः = करः, यस्य = तस्य नन्दस्य, वक्त्रम् = आननम्, मुहुर्मुहुः = वारम्बारम्,
अवेक्षमाणा = अवलोकयन्ती सती, तमालपत्रार्द्रतले = तमालस्य = कालनीलतालस्य,
पत्रेण = दलेन, आर्द्रम् = क्लिन्नम्, तलम् = अधोभागं, यस्य तस्मिन्, कपोले = गण्डे,
तत् = पूर्वोक्तम्, विशेषकम् = अङ्गरागम्, समापयामास = सम्पादयामास ॥ २० ॥
हिन्दी - तब हाथ में दर्पण लिए अपने पति के मुँह को बार-बार निहारती हुई
उस बाला ने आबनूस के पत्ते से गीले तल वाले उनके गालों पर अङ्गराग का लेप
लगा दिया ॥ २० ॥
तस्या मुखं तत्सतमालपत्रं ताम्राधरोष्ठं चिकुरायताक्षम् ।
रक्ताधिकाग्रं पतितद्विरेफं सशैवलं पद्ममिवाबभासे ॥ २१ ॥