सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

५२ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
नियमों का पालन करते देखा, किन्तु ये तप विषयों की उपलब्धि हेतु क्षुद्र भावना से
प्रेरित होकर किया जा रहा था । अतः उस तप के फल को भी अनिश्चित मानकर
वे जंगल से भी लौट आए ॥ २ ॥
अथ मोक्षवादिनमराडमुपशममतिं तथोड्रकम् ।
तत्त्वकृतमतिरुपास्य जहावयम्प्यमार्ग इति मार्गकोविदः ॥ ३ ॥
अन्वयः—अथ तत्त्वकृतमतिः मोक्षवादिनम् अराडं तथा उपशममतिम् उड्रकम्
उपास्य मार्गकोविदः अयम् अपि अमार्गः इति जहौ ॥ ३ ॥
व्याख्या—अथ = अनन्तरम्, तत्त्वकृतमतिः—तत्त्वे = ज्ञाने, कृता = निहिता,
मतिः=बुद्धिर्येन सः, मोक्षवादिनम्--मोक्षम् = मुक्तिम्, वदितुम् = कथितुम्, शीलम् =
चरित्रम्, अस्येति मुक्तिवादिनम्, 'अराडम्' = एतदाख्यमुपासनायाः कापि पद्धतिः,
तथा च, उपशममतिम्—उपशमे = शान्त्याम्, मतिः = बुद्धिर्यस्य सः तम्, 'उड्रकम्' =
एतदपि कस्याप्युपासनायाः पद्धतेः नाम एव, उपास्य = उपासनां कृत्वा, मार्ग-
कोविदः—मार्गस्य = पथः, कोविदः = पण्डितः, अयम् = एषः, अपि = चेत्, अमार्गः
=कुपन्थाः, इति = एवं बुद्ध्वा, जहौ = त्यक्तवान् ॥ ३ ॥
हिन्दी—इसके बाद उसने तत्त्व-प्राप्ति की इच्छा से मोक्षवादी 'अराड' तथा
शान्तिवादी 'उद्रक' की उपासना की । फिर कुछ दिन के बाद उस मार्गवेत्ता को यह
पता चला कि यह रास्ता भी सही नहीं है तब फिर उसने इनका भी परित्याग
कर दिया ॥ ३ ॥
स विचारयन् जगति किं नु परममिति तं तमागमम् ।
निश्चयमनधिगतः परतः परमं चचार तप एव दुष्करम् ॥ ४ ॥
अन्वयः—सः जगति तं तम् आगमं किं नु परमम् इति विचारयन् परतः परमं
निश्चयम् अनधिगतम् दुष्करं तप एव चचार ॥ ४ ॥
व्याख्या—सः = असौ, जगति = संसारे, तं तम् = तथाविशिष्टम्, आगमम् =
शास्त्रम्, किम् = कतमत् शास्त्रम्, नु = इति प्रश्ने, परमम् = श्रेष्ठम्, इति = एतत्,
विचारयन् = चिन्तयन्, परतः = अन्यतः, परमम् = तत्त्वभूतम्, निश्चयम् = निर्णयम्,
अनधिगतः = अज्ञातः सन्, दुष्करम् = कठिनम्, तपः एव = तपश्चरणमेव, चचार =
चकार ॥ ४ ॥
हिन्दी—संसार के उन-उन शास्त्रों में कौन श्रेष्ठ हैं इस तरह विचार करता हुआ
वह दूसरों द्वारा श्रेष्ठ निर्णय नहीं प्राप्त कर सका, तब उसने कठिन तप ही किया ।
अथ नैष मार्ग इति वीक्ष्य तदपि विपुलं जहौ तपः ।
ध्यानविषयमवगम्य परं बुभुजे वरान्नममृतत्वबुद्धये ॥ ५ ॥
अन्वयः—अथ न एष मार्गः इति वीक्ष्य तत् विपुलं तपः अपि जहौ । ध्यानविषयं
परम् अवगम्य अमृतत्वबुद्धये वरात्रं बुभुजे ॥ ५ ॥