सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

राजवर्णनम् ] द्वितीयः सर्गः ४९
ततस्तयोः संस्कृतयोः क्रमेण नरेन्द्रसून्वोः कृतविद्ययोश्च ।
कामेष्वजस्रं प्रममाद नन्दः सर्वार्थसिद्धिस्तु न संररञ्ज ॥ ६३ ॥
अन्वयः—ततः क्रमेण संस्कृतयोः कृतविद्ययोश्च तयोः सून्वोः नन्दः कामेषु अजस्रं
प्रममाद सर्वार्थसिद्धिः तु न संररञ्ज ॥ ६३ ॥
व्याख्या—ततः = तत्पश्चात्, क्रमेण = कुलपरम्परया यथावसरेण, संस्कृतयोः =
उपनयनादिसंस्कारसम्पन्नयोः, कृतविद्ययोश्च—पुनः कृता विद्या याभ्याम्, तयोः =
अधिगतसर्वशास्त्रयोः, सून्वोः = सुतयोः, नन्दः = एतदाख्यः कनिष्ठसुतः, कामेषु = विषयेषु,
अजस्रम् = अनवरतम्, प्रममाद = आसक्तो बभूव, सर्वार्थसिद्धिः—सर्वाः अर्थाः सिद्धाः
येन सः = मायासुतशुद्धोदनः, तु = किन्तु, न = नहि, संररञ्ज = आसक्तो बभूवेति ।
उपजातिश्छन्दः ॥ ६३ ॥
हिन्दी—इसके बाद कालक्रम से इन दोनों के उपनयनादि संस्कार किये गये ।
फिर उन्होंने समग्र विद्याएँ अधिगत कर लीं । छोटे राजकुमार नन्द निरन्तर विषया-
सक्त होते गये, किन्तु सिद्धार्थ को ये वासनाएँ आकर्षित नहीं कर सकीं ॥ ६३ ॥
स प्रेक्ष्यैव हि जीर्णमातुरं च मृतं च
विमृशन् जगदनभिज्ञमार्त्तचित्तः ।
हृदयगतपरघृणो न विषयरतिमगम-
ज्जननमरणभयमभितो विजिघांसुः ॥ ६४ ॥
अन्वयः—जीर्णम् आतुरं मृतं च प्रेक्ष्य एव जगत् अनभिज्ञं विमृशन् आर्त्तचित्तः
हृदयगतपरघृणः, जननमरणभयम् अभितः विजिघांसुः सः विषयरतिं न अगमत् ।६४।
व्याख्या—जीर्णम् = वयोऽतिवृद्धम्, आतुरम् = रोगेण विह्वलं, च = पुनः, मृतम् =
शवम्, प्रेक्ष्य = दृष्ट्वा, एव, जगत् = विश्वम्, अनभिज्ञम् = अज्ञानिनम्, विमृशन् =
चिन्तयन्, आर्त्तचित्तः = दुःखेन सन्तप्तहृदयः, हृदयगतपरघृणः—हृदयङ्गता परघृणा यस्य
सः = अन्तःकरणस्थपरदयः, जननमरणभयम्—जननं मरणञ्च जननमरणे, ताभ्याम्
यद्भमिति जननमरणभयम् = उत्पत्तिविनिष्टजन्यभीतिः, अभितः = परितः, विजिघांसुः =
निवेषिषुः, सः = गौतमः, विषयरतिम् = कामासक्तिम्, न = नहि, अगमत् =
चकार ॥ ६४ ॥
हिन्दी—बूढे, रोगी और मरे हुए को देखकर दुःखी सिद्धार्थ ने संसार को अज्ञानी
समझा । उसके हृदय में दुःखियों के प्रति दया हो आई । उन्होंने जन्म और मरण
को समूल मिटा देना चाहा । अतः उनका मन विषयों में नहीं रमा ॥ ६४ ॥
उद्वेगादपुनर्भवे मनः प्रणिधाय
स ययौ शयितवराङ्गनादनास्थः ।
निशि नृपतिनिलयनाद्वनगमनकृतमनाः
सरस इव मथितनलिनात् कलहंसः ॥ ६५ ॥
सौन्दरनन्दे महाकाव्ये 'राजवर्णनो' नाम द्वितीयः सर्गः ।