सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

राजवर्णनम् ] द्वितीयः सर्गः ४७
हिन्दी—लकड़ी से जैसे आग उत्पन्न होती है, उसी तरह छोटी रानी से नन्द
नामक पुत्र उत्पन्न हुआ, जो अपने कुल के लिए सदा आनन्ददायक था ॥ ५७ ॥
दीर्घबाहुर्महावक्षाः सिंहांसो वृषेक्षणः ।
वपुषाग्र्येण यो नाम सुन्दरोपपदं दधे ॥ ५८ ॥
अन्वयः—दीर्घबाहुः महावक्षाः सिंहांसः वृषेक्षणः यः अग्र्येण वपुषा सुन्दर
नाम उपपदं दधे ॥ ५८ ॥
व्याख्या—दीर्घौ बाहू यस्य स दीर्घबाहुः = लम्बभुजः, महत् वक्षः यस्य सः महा-
वक्षाः = विशालवक्षःस्थलः, सिंहांसः—सिंहस्य अंसौ इव अंसौ यस्य सः = वनराज-
कन्धरः, वृषेक्षणः—वृषभस्य ईक्षणे इव ईक्षणे यस्य सः = बलीवर्ददृष्टिः, ईक्ष्यते
अनेनेति ईक्षणम् ( √ ईक्ष् + ल्युट् ), अग्र्येण—अग्रे जातस्तेन = सर्वोत्कृष्टेन, वपुषा
= शरीरेण, सुन्दर नाम = सुन्दर इति, उपपदम् = पदवीम्, दधे = अधारयत् ।
सिंहांसस्तथा वृषेक्षण इत्यत्र लुप्तोपमालङ्कारः ॥ ५८ ॥
हिन्दी—उसकी बांहें लम्बी थीं, छाती चौड़ी थी, कन्धे सिंह की तरह थे और
आंखें बैल की तरह बड़ी-बड़ी थीं । अत्यन्त रूपवान् होने के कारण उसे लोग सुन्दर
कहते थे ॥ ५८ ॥
मधुमास इव प्राप्तश्चन्द्रो नव इवोदितः ।
अङ्गवानिव चानङ्गः स वभौ कान्त्या श्रिया ॥ ५९ ॥
अन्वयः—सः प्राप्तः मधुमासः इव उदितः नवः चन्द्रः इव अङ्गवान् अनङ्गः इव
च कान्त्या श्रिया वभौ ॥ ५९ ॥
व्याख्या--सः = असौ, प्राप्तः = समागतः, मधुमासः = वसन्तः, इव = यथा,
उदितः = उदयङ्गतः, नवः = नूतनः, चन्द्रः = निशाकरः, इव = यथा, अङ्गवान् =
मूर्त्तिमान्, अनङ्गः = कामदेवः, इव च = पुनः, कान्त्या = दीप्त्या, श्रिया = शोभया
सह, वभौ = शुशुभे । मालोपमालङ्कारः । अङ्गवान् तथा अनङ्ग इत्यत्र विरोधस्य
प्रतीतिर्भवति, किञ्च कामदेव इत्यर्थे विरोधस्य परिहारो भवति । अत एवात्र विरोधा-
भासः अलङ्कारोऽस्ति ॥ ५९ ॥
हिन्दी—आये हुए वसन्त की तरह, उगे हुए चाँद की तरह और मूर्त्तिमान्
काम की तरह वह कमनीय श्री के साथ सुशोभित हुआ ॥ ५९ ॥
स तौ संवर्धयामास नरेन्द्रः परया मुदा ।
अर्थः सज्जनहस्तस्थो धर्मकामौ महानिव ॥ ६० ॥
अन्वयः—सः नरेन्द्रः तौ परया मुदा सज्जनहस्तस्थः महान् अर्थः धर्मकामौ इव
संवर्धयामास । ६० ॥
व्याख्या—सः = असौ, नरेन्द्रः = राजा, तौ = बोधिसत्त्व-नन्दौ, परया = अत्यधि-
केन, मुदा = हर्षेण, सज्जनहस्तस्थः—सज्जनस्य = सत्पुरुषस्य, हस्ते = करे, तिष्ठतीति=