सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

४६ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
तुतुषुस्तुषिताश्चैव शुद्धावासाश्च देवताः ।
सद्धर्मबहुमानेन सत्त्वानां चानुकम्पया ॥ ५५ ॥
अन्वयः—सद्धर्मबहुमानेन सत्त्वानाम् अनुकम्पया एव च तुषिताः शुद्धावासाश्च
देवताः तुतुषुः ॥ ५५ ॥
व्याख्या—सद्धर्मं=श्रेष्ठवृत्तं प्रति, बहुमानम्=अत्यादरम्, तेन, सत्त्वानाम्=
जीवानाम्, अनुकम्पया=कृपया, एवेति निश्चयेन, च=पुनः, तुषिताः=आश्वसिताः,
शुद्धावासाश्च=शुद्धाः=अतिपवित्राः, आवासाः=निवासाः, येषां ते च, देवताः=
सुराः, तुतुषुः = प्रसन्नाः बभूवुः ॥ ५५ ॥
हिन्दी—श्रेष्ठ धर्म के प्रति सम्मानभाव और प्राणियों के प्रति दयाभाव होने के
कारण ही पवित्र स्थान में निवास करने वाले आश्वसित देवगण परम प्रसन्न हुए ।
समाययौ यशःकेतुं श्रेयःकेतुकरः परः ।
बभ्राजे शान्त्या लक्ष्म्या धर्मो विग्रहवानिव ॥ ५६ ॥
अन्वयः—श्रेयःकेतुकरः परः यशःकेतुं समाययौ शान्त्या लक्ष्म्या विग्रहवान्
धर्मः इव बभ्राजे ॥ ५६ ॥
व्याख्या—श्रेयः=कल्याणम्, एव केतुः=पताका, तं करोतीति=धारयतीति,
परः =श्रेष्ठम् ( 'हृद्यं हारि मनोहरं च रुचिरं कान्तं परं सुन्दरम्, सौम्यम्... ...
इति हलायुधः । ) यशःकेतुम्=कीर्तिपताकाम्, समाययौ = आरुरोह, शान्त्या=
—उदाहरन्ति । 'शान्तिस्वरुपया, लक्ष्म्या=श्रिया, विग्रहवान्=देहधारी, धर्मः=
कार्याकार्यनियमः, इव = यथा, बभ्राजे = शोभितो बभूव । उपमालङ्कारश्चेति ॥५६॥
हिन्दी—कल्याण रूपी पताका को धारण करने वाला वह कीर्ति रूपी पताका को
प्राप्त हुआ अर्थात् यश की ऊँचाई पर पहुँच गया । शान्ति एवं लक्ष्मी के साथ शरीर-
धारी धर्म के समान सुशोभित हुआ ॥ ५६ ॥
देव्यामपि यवीयस्यामरण्यामिव पावकः ।
नन्दो नाम सुतो जज्ञे नित्यानन्दकरः कुले ॥ ५७ ॥
अन्वयः—यवीयस्यां देव्याम् अपि नन्दो नाम कुले नित्यानन्दकरः सुतः अरण्यां
पावकः इव जज्ञे ॥ ५७ ॥
व्याख्या—यवीयस्याम् = ( युवन्शब्दादीयसुन् प्रत्ययस्य सप्तम्यैकवचने यवीय-
स्याम् ) कनीयस्याम्, देव्याम्=राज्ञाम्, अपि=चेत्, नन्दो नाम=नन्द इत्यभिधानम्,
कुले = नृपान्वये, नित्यानन्दकरः—नित्यम्=प्रतिदिनम्, आनन्दम्=हर्षम्, करोति=
विदधातीति नित्यानन्दकरः, सुतः = पुत्रः, अरण्याम्=वने, पावकः=अग्निः, इव =
यथा, जज्ञे = जनयामास ( जनि प्रादुर्भावात् लिटि प्रथमपुरुषैकवचने रूपमिदम् ),
कनिष्ठया राज्ञा समुत्पन्नस्य नन्दस्योपमा अरण्ये समुत्पन्नस्याग्निना सहास्ति । अत
एवाऽत्रोपमालङ्कारोऽस्ति । उपमेयं नन्दस्य तेजस्वितामुद्घोषयति ॥ ५७ ॥