सर्वदर्शनसंग्रह (षोडश दर्शन विमर्श - हिन्दी अनुवाद)
Sarva-Darshana-Sangraha with Hindi Commentary
माधवाचार्य (विद्यारण्य स्वामी) / पं. उमाशंकर शर्मा ऋषि द्वारा
पृष्ठ 52, कुल 316 में से
संदर्भ में पढ़ेंदर्शनम् ] भाषाटीकासमेत । ( ४३ )'
तदुभयनिरोधस्तदनन्तरं विमलज्ञानोदयो वा मुक्ति , तन्निरोधो-
पायो मार्ग स च तत्त्वज्ञानं, तच्च प्राचीनभावनावलाद्भवतीति
परमं रहस्यम् । सूत्रस्यान्तं पृच्छतां कथितं भवन्तश्च सूत्रस्या-
न्तं पृष्टवन्तः सौत्रान्तिका भवन्त्विति भगवताभिहिततया सौ-
त्रान्तिकसंज्ञा सञ्जातेति ॥ ५४ ॥
उक्त हेतुपनिबन्धन और प्रत्ययोपनिबन्धनरूप प्रतीत्य समुत्पाद निरोधानन्तर-
निर्मल ज्ञानका उदय ही मुक्ति है निरोधका उपाय मार्ग है वह तत्त्वज्ञान है वह पूर्व-
संस्कारसे होता है यही परम रहस्य है । सूत्रका अन्त पूछनेपर बुद्धने कहा आप
लोगोने सूत्रका अन्त पूछा है इस लिये सौत्रान्तिक हों इससे वे सौत्रान्तिक संज्ञासे
प्रसिद्ध होगये हैं ॥ ५४ ॥
केचन बौद्धा बाह्येषु गन्धादिषु आन्तरेषु रूपादिस्कन्धेषु सत्स्वपि
तत्रानास्थामुत्पादयितुं सर्वं शून्यमिति, प्राथमिकान् विनेया-
नचीकथत् भगवान्, द्वितीयांस्तु विज्ञानमात्रग्रहाविष्टान् विज्ञा-
नमेवैकं सदिति, तृतीयानुभयं सत्यमित्यास्थितान् विज्ञेयमनु-
मेयमिति, सेयं विरुद्धा भाषेति वर्णयन्तो वैभाषिकाख्यया ख्या-
ता एषा हि तेषां परिभाषा समुन्मिषति । विज्ञेयानुमेयत्ववादे
प्रात्याक्षिकस्य कस्यचिदप्यर्थस्याभावेन व्याप्तिसंवेदनस्थाना-
भावेनानुमानप्रवृत्त्यनुपपत्ते सकललोकानुभवविरोधश्च । ततश्चा
र्थो द्विविध , ग्राह्योऽध्यवसेयश्च ॥ ५५ ॥
बाह्य गन्धादिक और आन्तरिकरूपादि स्कन्धके होनेपर भी उसम अनास्था उत्पन्न
होनेके लिये सब शून्य है इस प्रकार प्राथमिक शिष्य मात्रसे बुद्धने कहा विज्ञानमे
दिने उत्पादन किया तथापि चेतनांतरसे अनाधिष्ठित पृथिव्यादिसे शरीर उत्पन्न होता है
जैसे बीजमे अङ्कुर होता है इस दृष्ट प्रतीत्य समुत्पादको अन्यथा नहीं कहसक्ते ॥