सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
सर्वदर्शनसंग्रह (षोडश दर्शन विमर्श - हिन्दी अनुवाद)

सर्वदर्शनसंग्रह (षोडश दर्शन विमर्श - हिन्दी अनुवाद)

Sarva-Darshana-Sangraha with Hindi Commentary

माधवाचार्य (विद्यारण्य स्वामी) / पं. उमाशंकर शर्मा ऋषि द्वारा

DevanagariHindipublished316 पृष्ठ

पृष्ठ 155, कुल 316 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 155

( १४८ )' सर्वदर्शनसंग्रह' । [ पाशुपत-
यदस्वतन्त्रं सर्वं कार्यं त्रिविधं विद्या कला पशुश्चेति । तत्र
पशुगुणो विद्या । सापि द्विविधा बोधाबोधस्वभावभेदात् ।
बोधस्वभावा विवेकाविवेकप्रवृत्तिभेदात् द्विविधा । तत्र या
विवेकप्रवृत्तिः प्रमाणमात्रव्यङ्ग्या चित्तेत्युच्यते । चित्तेन हि
सर्व प्राणी बाह्यार्थात्मकप्रकाशानुगृहीतं सामान्येन विवेचित-
मविवेचितं चार्थं चेतयते इति । पश्वर्थधर्माधर्मिका पुनरबोधा-
त्मिका विद्या स्वशास्त्रं येनोच्यते चेतनपरतन्त्रत्वे मत्यचेतना
कला ॥ ८ ॥
विद्या कला और पशु भेदसे अस्वतन्त्र कार्य त्रिविध है । पशुगुण विद्या है ।
वह बोध और अबोधस्वभाव भेदसे दो प्रकार है । विवेक और अविवेक प्रवृत्ति-
भेदसे बोधस्वभावभी द्विविध है । प्रमाणगम्य विवेक प्रवृत्तिका नाम चित्त है समस्त
प्राणी चित्त हीसे बाह्यार्थ प्रकाशके सहकारी होकर विवेक युक्त और अविवेक
युक्त अर्थका ज्ञान करते हैं । पशुपदार्थ धर्माधर्मरूप अबोधात्मक विद्या
है । जिसको पाशुपतशास्त्र कहते हैं चेतनके परतन्त्र और स्वयं अचेतन हो
वह कला है ॥ ८ ॥
सापि द्विविधा कार्याख्या कारणाख्या चेति । तत्र कार्या-
ख्या दशविधा । पृथिव्यादीनि पञ्च तत्त्वानि रूपादय पञ्च
गुणाश्चेति । कारणाख्या त्रयोदशविधा । ज्ञानेन्द्रियपञ्चकं
कर्मेन्द्रियपञ्चकम् अध्यवसायाभिमानसङ्कल्पाभिधवृत्तिभेदात्
बुद्ध्यहङ्कारमनोलक्षणमन्तःकरणत्रयञ्चेति । पशुत्वसम्बन्धी
पशुः । सोऽपि द्विविध साञ्जनो निरञ्जनश्चेति । तत्र साञ्जन-
शरीरेन्द्रियसम्बन्धी, निरञ्जनस्तु तद्रहित । तत्रपञ्चस्तु
पञ्चार्थभाष्यदीपिकादौ द्रष्टव्य ॥ ९ ॥
कार्य और कारण भेदसे कला द्विविध है । पृथिव्यादि पञ्च भूत रूपादि पाच गुण
मिलकर कार्य दशविध है । कारणभी पाच ज्ञानेन्द्रिय पाच कर्मेन्द्रिय अध्यवसाय
(निश्चयात्मक) बुद्धि और अभिमानरूप अहङ्कार सङ्कल्पात्मक मनोरूप तीन