सङ्गीतरत्नाकर: प्रथम भाग (शार्ङ्गदेव - स्वरगताध्याय सविस्तार व्याख्या व अनुवाद सहित)

390 Treatment of Svara
तस्य पुरुषस्य पृथिवी मूत्तिः, आपः क्लेदः, तेजोऽ
भिसन्तापो, वायुः प्राणो, वियच्छिद्राणि, ब्रह्माऽ
न्तरात्मा, यथा खलु ब्राह्मो विभूतिर्लोके......। ५।५*
दशोदकस्याञ्जल्यः शरीरे स्वेनाञ्जलिप्रमाणेन यत्तत् ibid 7.16
प्रच्यवमानं पुरीषमनुबध्नात्यतियोगेन तथा मूत्रं रुधि-
रमन्यांश्च शरीरधातून्, यत्तत् सर्वशरीरचरं बाह्या
त्वग्बिभर्ति, यत्तु त्वगन्तरे व्रणमतं लसोकाशब्दं लभते,
यच्चोष्मणाऽनुबद्धं लोमकूपेभ्यो निष्पतत्स्वेदशब्द-
मवाप्नोति, तदुदकं दशाञ्जलिप्रमाणं, नवाञ्जलयः
पूर्वस्याहारपरिणामधातोर्यतं रस इत्याचक्षते, अष्टौ
शोणितस्य, सप्त पुरीषस्य, षट्श्लेष्मणः, पञ्च पित्तस्य,
चत्वारो मूत्रस्य, त्रयो वसायाः, द्वौ मेदसः, एको मज्जः,
मस्तिष्कस्यार्धाञ्जलिः, शुक्रस्य तावदेव प्रमाणं,
तावदेव श्लेष्मणश्चौजस इत्येतच्छरीरतत्त्व-
मुक्तम् । ७।१६
I.2. 75-77 ab तत्रायं शरीरस्याङ्गविभागः । तद्यथा—द्वौ बाहू, Caraka,
द्वे सक्थिनी, शिरोग्रीवम्, अन्तराधिरिति षडङ्गमङ्गम् । Śā. Sthā.
७।५ 7-5
ibid 77 ab शरीरे षट् त्वचः, तद्यथा—उदकधरा त्वग्वाह्या, ibid 7-4
द्वितीया त्वगसृग्धरा, तृतीया सिध्मकिलाससम्भवा-
धिष्ठाना, चतुर्थी दद्रुकुष्ठसम्भवाधिष्ठाना, पञ्चम्यल-
जीविद्रधिसम्भवाधिष्ठाना, षष्ठी तु यस्यां छिन्नायां
ताम्यत्यन्ध इव च तमः प्रविशति, यां चाप्यधिष्ठा-
यापि जायन्ते पर्वसु कुष्णारुंषीनि स्थूलमूलानि
दुश्चिकित्स्यतमानि चेति षट् त्वचः, एताः षडङ्ग-
शरीरमवतत्य तिष्ठन्ति । ७।४
ibid तस्य खल्वेवंप्रवृत्तस्य शुक्रशोणितस्याभिपच्य- Suśruta,
मानस्य क्षीरस्येव सन्तानिकाः सप्त त्वचो भवन्ति । Śā. Sthā
तासां प्रथमाऽवभासिनी नाम, या सर्ववर्णानवभासयति 4. 3-5
पञ्चविधां च छायां प्रकाशयति, सा व्रीहेरष्टादशभाग-
प्रमाणा सिध्मपद्मकण्टकाधिष्ठाना; द्वितीया लोहिता
नाम, तृतीया श्वेता नाम, चतुर्थी ताम्रा नाम, पञ्चमी
वेदिनी नाम, षष्ठो रोहिणी नाम, सप्तमी मांसधरा
नाम । ४।३

• See Suśruta Śa. Stha. 1.20

---

Appendix I 391
कला खल्वपि सप्त संभवन्ति धात्वाशयान्तर-
मर्यादाः । ४।४
यथा हि सारः काष्ठेषु छिद्यमानेषु दृश्यते । Suśruta, Śā.
तथा धातुहि मांसेषु छिद्यमानेषु दृश्यते । ४।५ Sthā 4.5
I.2. 81-82 ab वाताशयः, पित्ताशयः, श्लेष्माशयो, रक्ताशयः, ibid, 4.5
आमाशयः, पक्वाशयो, मूत्राशयः, स्त्रीणां गर्भा-
शयोऽष्टम इति । ५।७
ibid 88-90 मांससिरास्नाय्वस्थिजालानि प्रत्येकं चत्वारि ibid, 5,11
चत्वारि, तानि मणिवन्धगुल्फसंश्रितानि परस्पर-
निवद्धानि परस्परसंश्लिष्टानि परस्परगवाक्षितानि
चेति, यैर्गवाक्षितमिदं शरीरम् । ५।११
ibid 92 सङ्घातास्तु दशोत्तरे द्वे शते; तेषां शाखा ibid,
स्वष्टषष्टिः, एकोनषष्टिः कोष्ठे, ग्रीवां प्रत्यूर्ध्वं 5. 28-32
त्र्यशीतिः । ५।२८
त एते सन्धयोऽष्टविधाः—कोरोलूखलसामुद्ग-
प्रतरतुन्नसेवनीवायसतुण्डमण्डलशङ्खावर्ताः । तेषा-
मङ्गुलिमणिवन्धगुल्फजानुकूर्परेषु कोराः सन्धयः,
कक्षावङ्क्षणदशनेषूलूखलाः, अंसपीठगुदभगनितम्बेषु
सामुद्गाः, ग्रीवापृष्ठवंशयोः प्रतराः, शिरः कटीकपालेषु
तुन्नसेवन्यः, हनोरुभयतस्तु वायसतुण्डः, कण्ठहृदय-
नेत्रक्लोमनाडिषु मण्डलाः, श्रोत्रशृङ्गाटकेषु शङ्खा-
वर्ताः । तेषां नामभिरेवाकृतयः प्रायेण व्याख्याताः ।
५।३२
I.2. 94 ab अस्थ्नां तु सन्धयो ह्येते केवलाः परिकीर्तिताः । ibid, 5. 33
पेशीस्नायुसिराणां तु सन्धिसङ्ख्या न विद्यते ॥ ५।३३
ibid 98cd. अपत्यपथे चतस्रः—तासां प्रसूतेऽभ्यन्तरतो द्वे, मुखा- ibid, 5. 51
श्रिते वाह्ये च वृत्ते द्वे, गर्भच्छिद्रसंश्रितास्तिस्रः,
शुक्रार्तवप्रवेशिन्यस्तिस्र एव । पित्तपक्वाशययोर्मध्ये
गर्भशय्या, यत्र गर्भस्तिष्ठति । ५।५१
ibid. 99-100 शङ्खनाभ्याकृतियोंनिस्त्र्यावर्ता सा प्रकीर्तिता । ibid, 5.
तस्यास्तृतीये त्वावर्ते गर्भशय्या प्रतिष्ठिता ॥ ५।५५ 55-56
यथा रोहितमत्स्यस्य मुखं भवति रूपतः ।
तत्संस्थानां तथारूपां गर्भशय्यां विदुर्बुधाः ॥ ५।५६