सङ्गीतरत्नाकर: प्रथम भाग (शार्ङ्गदेव - स्वरगताध्याय सविस्तार व्याख्या व अनुवाद सहित)

ibid 107    ऊर्ध्वगाः शब्दस्पर्शरूपरसगन्धप्रश्वासोच्छ्वास- ibid, 9.4
जृम्भितक्षुद्हसितकथितरुदितादीन् विशेषांमभिवहन्तः
शरीरं धारयन्ति । तास्तु हृदयमभिप्रपन्नास्त्रिधा
जायन्ते, तास्त्रिंशत् । तासां तु वातपित्तकण्ठशोणित-
रसान् द्वे द्वे वहतस्ता दश शब्दरूपरसगन्धानष्टाभि-
र्गृह्णीते, द्वाभ्यां भाषते, द्वाभ्यां घोषं करोति, द्वाभ्यां
स्वपिति, द्वाभ्यां प्रतिबुध्यते, द्वे चाश्रुवाहिन्यौ, द्वे स्तन्यं
स्त्रिया वहतः स्तनसंश्रिते, ते एव शुक्लं नरस्य स्तना-
भ्यामभिवहतः, तास्स्वेतास्त्रिंशत् सविभागा
व्याख्याताः । एताभिरूर्ध्वं नाभेरुदरपार्श्वपृष्ठोरः
स्कन्धग्रीवावाहवो धार्यन्ते याप्यन्ते च । ६।४
I.2.110-113 ऊर्ध्वंगमास्तु कुर्वन्ति कर्माप्येतानि सर्वशः ।    ibid, 9.5-8
अधोगमास्तु वक्ष्यामि कर्म तासां यथायथम् ॥ ९।५
अधोगमास्तु वातमूत्रपुरीषशुक्रार्तवादिन्यधो वहन्ति ।
तास्तु पित्ताशय······व्याख्याताः ॥ ९।६
अधोगमास्तु कुर्वन्ति कर्माप्येतानि सर्वशः ।
तिर्यग्गाः संप्रवक्ष्यामि कर्म चासां यथायथम् ॥ ९।७
तिर्यगानां तु चतसृणां धमनीनामेकैका शतधा सहस्रधा
चोत्तरोत्तरं विभज्यन्ते तास्त्वसङ्ख्येयाः, ताभिरिदं
शरीरं गवाक्षितं विवद्धमाततं च, तासां मुखानि
रोमकूपप्रतिबद्धानि, यैः स्वेदमभिवहन्ति रसं चाभितर्प-
यन्त्यन्तर्बहिश्च, तैरेव चाभ्यङ्गपरिषेकावगाहालेपन-
वीर्याण्यन्तःशरीरमभिप्रतिपद्यन्ते त्वचि विपक्वानि,
तैरेव च स्पर्शं सुखमसुखं वा गृह्णाति, तास्वेताश्च-
तस्रो धमन्यः सर्वाङ्गगताः सविभागा व्याख्याताः ॥ ९।८
ibid 116 b नव स्नायुशतानि, सप्त सिराशतानि, द्वे धमनीशते, Caraka,
चत्वारि पेशीशतानि, सप्तोत्तरं मर्मशतं, द्वे पुनः सन्धि- Śā.Sthā7.15
शते, त्रिंशत्सहस्राणि नव च शतानि षट्पञ्चाशत्कानि
सिराधमनीनामणुशः प्रविभज्यमानानां मुखाग्रपरिमाणं,
तावन्ति चैव केशश्मश्रुलोमानीत्येतद्यथावत्संख्यातं त्वक्
प्रभृति दृश्यम्, अतः परं तर्क्यम्; एतदुभयमपि न
विकल्प्यते प्रकृति-भावाच्छरीरस्य । ७।१५

---

APPENDIX II
THE RELATIONSHIP OF THE PSYCHOPHYSICAL
CENTRES TO MUSIC
The author has specifically mentioned the particular
psychophysical centres and their particular petals that are
positively or negatively related to the cultivation of musical
arts. The following chart illustrates this relationship and
also presents the whole picture at a glance.
Psychophysical Centres as Related to Music

S. No.	Name of Psychophysical Centre	No. of Petals	S. No. of Petals	Fruits attendant upon the petals	Relation to Music
1.	Foundational Cycle<br>(Ādhāra-cakra)	4	1<br>2<br>3<br>4	Supreme bliss<br>Spontaneous happiness<br>Heroic joy<br>Divine unity	Non-conducive
2.	Self-abiding Cycle<br>(Svādhiṣṭhāna-cakra)	6	1<br>2<br>3<br>4<br>5<br>6	Courtesy<br>Curiosity<br>Cruelty<br>Freedom from pride<br>Stupor<br>Disrespect and distrust	—do—
3.	Navel Cycle<br>(Maṇipūraka-cakra)	10	1<br>2<br>3<br>4<br>5<br>6<br>7<br>8<br>9<br>10	Dreamless sleep<br>Craving<br>Jealousy<br>Fault finding nature<br>Bashfulness<br>Fear<br>Hatred<br>Stupidity<br>Impropriety<br>Dejection	—do—

26