समराङ्गणसूत्रधार (महाराज भोज - वास्तु, स्थापत्य एवं यंत्र शास्त्र)

६५४ समराङ्गणसूत्रधारे
अस्य भ्रुवौ च दृष्टिं च कुर्यादनुगतां ततः।
( इति सन्दंशः ॥ )
समागताग्रसहिता यस्याङ्गुल्यो भवन्ति हि ॥ १८२ ॥
ऊर्ध्वं हंसमुखस्येव स भवेन्मुकुलः करः।
कर्तव्यः संहतोऽभ्रान्तो मुकुलाम्भोरुहादिषु ॥ १८३ ॥
पुरः प्रसर्य्य (र्यो )ञ्चलितः कर्तव्यो विटचुम्बकः।
इति मुकुलः ॥
पद्मकोशस्य हस्तस्य अ(त्व)ङ्गुल्यः कुञ्चिता यदा ॥ १८४ ॥
ऊर्णनाभः स विज्ञेयश्चौर्यकेशग्रहादिषु ।
चौर्यकेशग्रहे चैष कर्तव्योऽधोमुखः सं( क )रः ॥ १८५ ॥
शिरःकण्डूयने मूर्ध्नः प्रदेशे प्रचलन्मुहुः ।
( तैर्यकवर्ती ? ) विधातव्यः कुष्ठव्याधेर्निरूपणे ॥ १८६ ॥
अधोमुखः ( स्थितेनाथः ? ) सिंहव्याघ्रादिरूपणे ।
कार्यो भ्रुकुटिवक्त्रेण संयतोऽस्य ग्रहस्तथा ॥ १८७ ॥
अत्रापि दृष्टिभ्रूकर्म प्राग्वदेव विधीयते ।
इत्यूर्णनाभः ॥
मध्यमाङ्गुष्ठसन्दंशो वक्रा चैव प्रदेशिनी ॥ १८८ ॥
मृगव्यालादिविश्वासं( त्रासे ) बालसन्धारणे तथा ।
अयं हस्तो विधातव्यो भर्त्सने भ्रुकुटीयुतः ॥ १८९ ॥
सिंहव्याघ्रा( दि )योगे च विच्युतः शब्दवान् भवेत् ।
दृष्टिभ्रुवौ च कर्त(व्यौ न्य ? )त्यमस्यानुगे बुधैः ॥ १९० ॥
अपरे( रैः ) च्छिदितासंज्ञो( ? ) हस्तोऽयं परिकीर्तितः।
इति ताम्रचूडः १४ ॥
अलं( सं )युतानां हस्तानां चतुर्विंशतिरीरिता ॥ १९१ ॥
१ द. वृ। २ द. मता। ३ द. र। ४ द. र्द्धा। ५ द. लं। ६ द. न्तानो। ७ द. 'च'
स्थाने 'त्व'। ८ द. सदा। ९ मुद्रितपुस्तके 'तिर्यग्वर्ती' इति स्यात्। १० द. क्ता।
११ मु. इत उत्तरमवशिष्टं लक्षणवाक्यं 'शेषे तलस्थे कर्तव्ये ताम्रचूडकरेऽङ्गुली' इति मुन्युक्तदिशा
पूरणीयम्। १२ द. श्वास। १३ द. व्यो नि; मुद्रित प्रतौ 'व्ये नि' इति स्यात्। १४ द. लः।

पताकादिचतुष्षष्टिसस्तलक्षणं नाम त्र्यशीतितमोऽध्यायः । ६२९
त्रयोदशार्थं कथ्यन्ते संयुता नामलक्षणैः ।
अञ्जलिश्च कपोतश्च कर्कटः स्वस्तिकस्तथा ॥ १९२ ॥
खॅटको(का) वर्धमानश्चाप्यस(प्युत्स)ङ्गनिषधावपि ।
डोलः पुष्पपुटस्तदूनन्मकरो गजदन्तकः ॥ १९३ ॥
(वैरित्वादश कथ्यन्ते संयंता नामलक्षणैः ।
अँञ्जलिश्च कपोतस्यं कर्कटः स्वस्तिकस्तथा ?) ॥ १९४ ॥
त्रयोदशैते कथिता हस्ताः संयुक्तसंज्ञिताः ।
पताकाभ्यां तु हस्ताभ्यां संश्लेषात् सोऽञ्जलिः स्मृतः ॥ १९५ ॥
शिरश्च विनतं किञ्चित् तत्र कार्यं विपश्चिता ।
कार्यो गुरुनमस्कारो मुखस्यासन्नवर्तिना ॥ १९६ ॥
(पेक्षते न ?) मित्राणां न स्थाननियमः (क्रुंधे ?) ।
इत्यञ्जलिः ॥
उभाभ्यामपि हस्ताभ्यामन्योन्यं पार्श्वसङ्ग्रहः(ह्यात्) ॥ १९७ ॥
(स ?) हस्तः कपोतनामो (स्यात्) कर्म चास्याभिधीयते ।
(कुर्यात् प्रणमनं) वक्षःस्थितेन (तु) (न) मच्छिराः ॥ १९८ ॥
गुरुसंभाषणं कुर्यात् स्त(ते)न शीतं भयं तथा ।
विनयस्याभ्युपगमे चायमित्यभिधीयते ॥ १९९ ॥
(ते)नैवाङ्गु(लि)संघृष्यमाणमुक्तेन पाणिना ।
(ऐतान् वदति ?) नेदानीं कृत्यंधो(चे)ति प्रदर्शयेत् ॥ २०० ॥
(एवंरूपो पमे च रूपेण ?)
( इति कपोतः ॥ )
अङ्गुल्यो यस्य हस्तस्यान्योन्याभ्यन्तरनिःस्रुताः ।
स कर्कट इति ज्ञेयः (करः) कर्मास्य कथ्यते ॥ २०१ ॥
१ द. य । २ द. व्यञ्जालिश्च कद्यन्तश्च कर्टटः स्तशिकं । ३ द. खे । ४ द. दो । ५ द.
बहिरस्थो दशा कं ; मुद्रितपुस्तके अयं श्लोकोऽशुद्धः पुनरावर्तितश्च । अस्य स्थाने 'अवहित्थाभिधानश्च
वर्धमानस्तथापरः' इत्येवजातीयमेकमर्ध निवेशनीयम् । ६ द. अञ्ज । ७ द. श्र । ८ द. दङ्गं । ९ मुद्रित
पुस्तके 'वक्षःस्थितेन' इति स्यात् । १० मु. 'क्रियाः' इति स्यात्; 'वक्षःस्थश्चैव मित्राणां स्त्रीणां
कार्यो यथेप्सितः' इति नाट्यशास्त्रे दर्शनात् । इह प्रपन्नन्तस्य 'नमस्कारे' इति प्रक्रमागतसप्तम्यन्तेन
सम्बन्धो ज्ञेयः । ११ द. म । १२ मु. पु. 'एतावदिति' इति स्यात् । १३ द. स्त्र ।

६५६ समराङ्गणसूत्रधारे
समुन्नतशिराः किञ्चिदुत्क्षिप्तभ्रूश्च जृम्भणम् ।
अनेनैवाङ्गमर्ध( र्दं ) च कामार्तानां निरूपयेत् ॥ २०२ ॥
( इति कर्कटः ॥ )
उत्तानौ वामपार्श्वो( र्ध्वस्थौ ) स्वस्तिकः परिकीर्तितः ।
समन्ततस्तदूर्ध्वं च विस्तीर्णं च ( व ) नानि च ॥ २०३ ॥
ऋज( त )वो गगनं मेघा ( २++ तेनार्थवर्तिना ? ) ।
इति स्वस्तिकः ॥
खटकः खटके न्यस्तः खे( ख )टकावर्धमानयो( क )ः ॥ २०४ ॥
शृङ्गारार्थे प्रयोक्तव्याँ( व्यः ) परावृत्तस्तथापरः ।
कार्यौ विटगतौ नम्रमूर्धा४ + तत्प्रमाणतः ॥ २०५ ॥
इति खटकः ॥
अरालौ तु विपर्यस्तावृत्तानौ वर्धमानकौ ।
( उत्सङ्ग इति५ ज्ञेयः + स्पर्शग्रहणे करः ? ) ॥ २०६ ॥
उत्सङ्गसंज्ञकौ स्यातां हस्तौ तत्कर्म चोच्यते ।
विनियोगस्तयोः कार्यः ( बालकः प्रहरेण तु ? ) ॥ २०७ ॥
८ति( वि )धोतव्याविमौ हस्तौ स्त्रीणामीर्ष्यायिते तथा ।
दक्षिणं वापि मान( वामं वा न्य )स्येत् कूर्परमध्यगम् ॥ २०८ ॥
( इत्युत्त्सङ्गः१३ ॥ )
( अँस्यो ? ) प्रशिथिलौ मुक्तौ पताकौ तु प्रलम्बितौ ।
यदा भवेतां करण ( णे ) स दोल इति ( सं )स्मृतैः ॥ २०९ ॥
( इति दोलः ॥ )
यस्तु सर्पशिराः१६ प्रोक्तस्तस्याङ्गुलिनिरन्तरः ।
द्वितीय( ः )पार्श्वसंश्लिष्टः स तु पुष्पपुटः ( पैराणि च ॥ २१० ॥
१ इह लक्षणवाक्ये एकमर्धं लुप्तम् । तत्तु ‘मणिबन्धनविन्यस्तावरालौ स्त्रीप्रयोजितौ’ इति मुनि-
प्रदर्शितदिशा योज्यम् । २ इह कियांश्चिदंशो लुप्तः । ३ द. व्या । ४ द. र्धा । ५ द. विज्ञेयः । ६ द.
°संज्ञितौ । ७ द. स्तथो कायो । ८ द. इति । ९ द. ध्या । १० द. मीश्वरष्याँ । ११ द. चापि मानस्येत् ।
१२ मुद्रितपुस्तके इत उपरि निषधहस्तलक्षणं तत्कर्म च लुप्तम् । १३ द. प्रतौ नास्ति । १४ द. असौ ।
१५ इतः परमस्यू कर्माणि लुप्तानि । १६ द. रः । १७ अत्रापि ग्रन्थांशस्य लोप संभाव्यते ।

पताकादिचतुष्षष्टिहस्तलक्षणं नाम त्र्यशीतितमोऽध्यायः । ६५७
ग्रास्यांन्यथो योनि यानि ? ) द्रव्याण्येतेन दर्शयेत् ।
जलादानापयने कुर्यात् ++++++ ॥ २११ ॥
( इति पुष्पपुटः ॥ )
पताकौ तु यदा हस्तावृर्ध्वाङ्गुष्ठावधोमुखौ ।
उपर्युपरि विन्यस्तौ तदासौ मकरध्वजः ॥ २१२ ॥
( इति मकरः ॥ )
(कूर्परौ ?) संन्थितौ हस्तौ यदा स्तां सर्पशीर्षकौ ।
गजदन्तः स विज्ञेयः करः कर्मास्य तस्य वै ॥ २१३ ॥
( इति गजदन्तः ॥ )
शुकतुण्डौ करौ कृत्वा वक्षस्यर्भिमुखाञ्चितौ ।
शनैरधोमुखाविद्वौ (सौर्बहिस्थ्ल ?) इति स्मृतः ॥ २१४ ॥
उ(क्त?)त्कण्ठाप्रभृतीनि च कुर्यादेतेन हस्तेन ।
इत्यवहित्थंः ॥
वर्धमानः स विज्ञेयः कर्म चास्य निगद्यते ॥ २१५ ॥
[ एतेन सत्यवचनं परिग्रहे सग्रहस्तथा ।
संखेयकल्पश्चानेन निपीडितेन कर्तव्यः ॥ २१६ ॥
अनैयपि नीहगेषां ++ कौञ्चौ च कार्यौ ।
नलिनीपद्मकोशश्च तथा गरुडपक्षकाः ? ] ॥ २१७ ॥
एतेषां वृ(वृ)त्तहस्तत्वेऽप्यभिंनेत्युपयोगिता(म्) ।
समा ++ जितां तत्र स्वयमभ्यु॑ह्य कल्पये(त्) ॥ २१८ ॥
१ द. ह्या । २ द. यने । ३ द. कू । मु. पु. ‘कूर्परे’ इति स्यात् । ४ द. सा । ५ शिष्टं
लुप्तम् । ६ द. नि । ७ द. वि । ८ मु. पु. ‘सोऽवहित्य’ इति स्यात् । ९ द. स्थः । १० लक्षण-
वाक्ये पूर्वार्धं लुप्तम् । तच्च ‘हंसपक्षौ यदि स्यातां पूर्वमुखौ पराङ्मुखौ’ इत्येवजातीयं योज्यम् ।
११ इत उत्तरं ग्रन्थशरीरे दृश्यमानमिदमशुद्धं वाक्यजातं निषधहस्तकर्मप्रदर्शकाद् वाक्यादिह प्रक्षिप्तं
प्रक्रमान्तरे संक्रामितं चेति संभाव्यते । १२ द. हः । १३ द. संक्षेप । १४ द. अनुयायिनी । १५ द.
ध्रुवौ च कार्ये । १६ द. ति । १७ द. नां त । १८ भ्यू ।
ना, ८३

६५८ समराङ्गणसूत्रधारे
(चे$^१$)ष्ट्याङ्गेन हस्तेन प्रयोगः सत्त्वकैरपि ।
गण्डोष्ठे$^२$नासापार्श्वोरुपौदच(चा)रा(म्भैं ?)दिभिस्तथा ॥ २१९ ॥
यथा यथा प्रतीतिः स्यात् प्रयतैत तथा तथा ।
कृतानुकरणं ++++++++++ ॥ २२० ॥
लक्षणं वृ(नृ)त्तहस्तानामिदानीमभिधीयते ।
चतुरश्रौ तथोद्वृत्तौ स्वस्तिकौ विप्रकीर्णौ (र्णकौ) ॥ २२१ ॥
(पद्मकोशाभिधानौ) चाप्यरालखटकामुखौ !
अ(आ)विद्धवक्त्रकौ (सूचीमुद्धरेविव ?)संज्ञकौ ॥ २२२ ॥
अर्धरेचितसंज्ञौ तु तथैवोत्तानवञ्चितौ ।
पल्लवाक्षो(ख्यौ) ('निरावोऽथ?) केशबन्धौ लताकरौ ॥ २२३ ॥
करिहस्तौ$^{१०}$ तथा पक्षवञ्चिताक्षौ (ख्यौ) ततः (परम्) ।
(पक्षे$^{१२}$ प्रद्योतकरेण्याच ?) तथा गरुडपक्षकौ ॥ २२४ ॥
ततश्च दण्डपक्षाख्यावूर्ध्वमण्डलिरौ$^{१३}$ ततः ।
पार्श्वमण्डलिनौ तद्वदुरोमण्डलिनावपि$^{१४}$ ॥ २२५ ॥
अनन्तरं करौ ज्ञेयावुरःपार्श्वार्धमण्डलौ ।
मुष्टिकस्वस्तिकाख्यौ च नलिनीपद्मकोशकौ ॥ २२६ ॥
ततश्च कथितौ हस्तावलपल्लवकोल्बणौ ।
ललितै। वलितप(ता)ख्यावित्येकोनत्रिंशदीरिता$^{१५}$ ॥ २२७ ॥
पुरस्ताद् वक्षसा(सो)हस्तौ प्रदेशेऽष्टाङ्गुले स्थितौ ।
समान(कूर्परशौ$^{१६}$?) तु संमुखौ खटकामुखौ ॥ २२८ ॥
चतुरश्राविति प्रोक्तौ$^{१७}$ वृत्तहस्तविशारदैः ।
इति चतुरश्रौ$^{१८}$ ॥
तावेव हंसपक्षाख्यौ व्यावृत्ता$^{१९}$परिवर्तनात् ॥ २२९ ॥
१ द. चेष्टायां । २ द. ण्डोष्ठा । ३ द. पदे । ४ द. च भ दिं । ५ द. चालप्य । ६ द. सूचीमुखौ
रेचितं; मुद्रितपुस्तके 'सूचीमुखरेचित' इति स्यात् । ७ द. च । ८ मु. पु. 'करौ चाथ' इति स्यात् ।
९ द. न्धो । १० द. स्तो । ११ द. तौ क्षौ करौ ततः । १२ मु. पु. 'पक्षप्रद्योतकौ चैव' इति स्यात् ।
१३ द. पूर्व । १४ द. द । १५ 'प्रदर्शितक्रमेणाष्टाविंशतिरेवोपलभ्यते । १६ मु. पु. 'कूर्परासौ' इति स्यात् ।
१७ द. क्रा वृ । १८ इत उपरि उद्वृत्तस्वस्तिकयोर्विविक्तं लक्षणमादर्श लुप्तमिति भाति । १९ द. त्त ।

पताकादिचतुष्षष्ठिहस्तलक्षणं नाम त्र्यशीतितमोऽध्यायः । ६५९
नीतौ स्वस्तिकतां पश्चात् पं(च्छ्या)वितौ मणिबन्धनात् ।
(विप्रकीर्णाविति प्रोक्तौ) ²नृत्ताभिनयकोविदैः ॥ २३० ॥
इति विप्रकीर्णः ।
तावेव हंसपक्षाख्यौ कृत्वा व्यावर्तनक्रियाम् ।
अलपल्लवतां नीतौ ततश्च परिवर्तितौ ॥ २३१ ॥
विधायोर्ध्वमुखौ हस्तौ कर्तव्यौ पद्मकोशकौ ।
(इति पद्मकोशकौ ॥)
पुनर्विवर्तितं कृत्वा परिवर्तनकं ततः ॥ २३२ ॥
अरालं दक्षिणं कुर्याद् वामं च³ खटकः सु(कामु)खम् ।
खटकाख्यास्त्रयो हस्ताः(?) स्वक्षेत्रेऽसौ विधीयते ॥ २३३ ॥
इत्यरालखटकामुखौ ॥
भुजांस॑र्कूर्परैः सार्धं कुटिलावर्तितौ यदा ।
हस्तामधोमुखतलावाबिद्धावुद्धतावुभौ ॥ २३४ ॥
(वि)नतौ नामतो (विंष्याद् दीर्नाना ?) विद्धव॑क्रकौ ।
अ(आ)विद्धवि॑िक्रंकौ चैव गदावेष्टनयोगतः ॥ २३५ ।
(इतविद्धवक्रकौ ॥)
(रचितौ सलावर्तितौ)
यदा (तु) सर्पशिरसौ तलस्थाङ्गुष्ठकौ करौ ।
(¹¹तेयकास्थौ) प्रसृताग्रौ च (शैलन्यासो भरस्तदा ?) ॥ २३६ ॥
इति सूचीमुखौ¹³ ॥
हस्तौ सूचीमुखा ते च(वेव) मणिबन्धनविच्युतौ ।
व्यावृत्तिपरिवृत्तिभ्यां वर्तितौ तदनन्तरम् ॥ २३७ ॥*
१ द. पा विं० । २ द. नृ । ३ द. त्र खटकः मुखं । ४ द. स्तयो हस्तः । ५ द. नास्ति ।
६ द. भुजांस......नामतो ' ॥२३४॥ लुप्तं वा खंडितम् । ७ मुद्रितपुस्तके 'विद्यादिमावा' इति स्यात् ।
८ द. वीमाना । ९ मुद्रित पुस्तके 'वक्त्रकौ' इति लक्ष्यनिर्देशे दृश्यते; द. 'द्व चं' । १० द. कावेव
गदो° । ११ मुद्रितपुस्तके 'तिर्यक्स्थौ' इति स्यात् । १२ मुद्रित पु. 'सूच्याख्याख्यौ करौ तदा' इति
स्यात् ; द. शून्या° १३ द. ०ख्यौ । १४ द. वर्ति° ।

• २३७ संख्याकश्लोकादनन्तरं द. प्रतौ पत्रं त्रुटितम् ।

६६० समराङ्गणसूत्रधारे
हंसपक्षत्वमानीय कुर्यात् कमलवर्तिताम् ।
तथा द्रुतभ्रमौ कृत्वा रेचितौ पार्श्वयोः शनैः ॥ २३८ ॥
रेचिताचित(विति)विज्ञेयौ हस्तौ हस्तविशारदैः ।
इति रेचितौ ॥
व्यावृत्तपरिवृत्तिभ्यां वर्तितौ चतुरश्रवत् ॥ २३९ ॥
कूर्परांसावि(श्वि)तौ हस्तौ नीतौ च त्रिपताकताम् ।
(शंकिञ्चि आश्रस्थितावेतौ ज्ञेयावुत्तानवञ्चितौ ? ) ॥ २४० ॥
इत्युत्तानवञ्चितौ ॥
बाहू(हु)वर्तनया कृत्वा पूर्वव्यावर्तितक्रियाम् ।
चतुरश्रक(? )परिवृत्तिभ्यां चतुरश्रः कृता(तो) यदा ॥ २४१ ॥
वामहस्त(स्त)दितरः (कृत्वादेष्वित ?)रेचितः करः ।
अर्धरेचितसंज्ञौ तौ विज्ञातव्यौ तदा बुधैः ॥ २४२ ॥
इत्यर्धरेचितौ ॥
बाहू(हु)वर्तनया बाहुशीर्षद्वौ(र्षाद् व्या)वर्तनेन वा ।
करणेन वि(निष्)क्रान्तौ (३मितं ?) वाभ्यर्णमागतौ २४३ ॥
पतकावेव निर्दिष्टौ पल्लवौ नामतः करौ ।
इति पल्लवौ ॥
उद्वेष्टितवर्तनया गत्या (वॅसंत्रास्रया ? ) स्थितौ मूर्द्ध्नः ।
पार्श्वद्वितये पल्लवसंस्थने(नौ) केशबन्धाख्यौ ॥ २४४ ॥
इति केशबन्धौ ।
अभिमुखमुखौ निविष्टौ (भुवेष्टितवर्तनक्रमादसौ ? ) ।
पल्लवहस्तौ पार्श्वद्वितये स्यातां लतासंज्ञौ ॥ २४५ ॥
इति लताहस्तौ ॥
१ मु. पु. अयं सार्धश्लोकः अर्धरेचितलक्षणानन्तरं निवेश्यो भाति । २ मु पु. ‘किञ्चित् त्र्यश्र-
स्थितवितौ ज्ञेयावुत्तानवञ्चितौ’ इति स्यात् । अक्षरसाम्यादेवमुन्नीतम् । ‘किञ्चित् तिर्यक्तलावि’ति तु
मुद्रितमुनिपाठः । ३ मु. पु. ‘यदि’ इति स्यात् । ४ मु. पु. ‘च स्रस्तया’ इति स्यात् ।

पताकादिचतुष्षष्ठिहस्तलक्षणं नाम त्र्यशीतितमोऽध्यायः । ६६१
व्यावर्तितकरणाभ्यां ( करिहस्ते ) दक्षिणो लताहस्ता ( स्त ) ः ।
उन्नतविलोलितः स्यात् त्रिषक्त( पता )को वामहस्तस्तु ॥ २४६ ॥
इति करिहस्तः ॥
उद्वेष्टित( परि ? )वर्तनया त्रिपताकावभिमुखौ यदा घटितौ ।
करिहस्तसन्निविष्टौ करौ तदा पक्षवञ्चितकौ ॥ २४७ ॥
इति पक्षवञ्चितकौ ॥
तावेव त्रिपताकौ हस्तौ कटिशीर्षसन्निविष्टाग्रौ ।
विपरावृत्तिविधानात् पक्षप्रच्योतकौ नाम्ना ॥ २४८ ॥
इति पक्षप्रच्योतकौ १ ॥
( त्रिंप शाखौ हस्तावधोमुखा हि तद् २ ? ) विज्ञेयौ गरुडपक्षाख्यौ ।
इति गरुडप(क्ष)कौ ३ ।
[ आवर्तितपरिवर्तितकरणकृतौ हंसपक्षकौ गम् ॥ २४९ ॥
पक्षतिरूपत्वमानान्तौ प्रसृतौ च यदा भवेत् उपक्षौ ।
*व्यावर्तितपरिवर्तितयोगौ यदि मण्डलाकृती स्याताम् ॥ २५० ॥
ऊर्ध्ववर्तितादघवदा स्मृतावूर्ध्वमण्डलिनौ ।
तथोर्ध्वमण्डलिसंज्ञौ वावर्तितं विधाया परिवर्तितकरणतारौ ॥
ऽ इति पार्श्वमण्डलिनौ ॥
१ ‘पक्षप्रयोतकौ इति उद्देशानुसरेण पाठ्यम् । २ वलयान्तर्गतमशुद्धप्रायं लुप्तकतिपयपदमिदं
वाक्यम् ‘अधोमुखतलाविद्धौ ज्ञेयौ गरुडपक्षको’ इति मुनिना सङ्गृहोक्तं लक्षणवाक्यमवष्टभ्य शोधनीयम् ।
‘त्रिपताकौ’ इति विशेष्यम् । ३ इत उपरि श्लोकत्रयं दण्डपक्षोर्ध्वमण्डलिपार्श्वमण्डल्युरोमण्डल्याख्यानां
चतुर्णां हस्तविशेषाणां लक्षणप्रदर्शनपरमशुद्धपदप्रक्षेपादिना तथा मिश्रितं यथा तत् प्रायो विवेक्तुमपि न
पार्येत । अतस्तदर्थज्ञानाय मुन्युक्तं तल्लक्षणमिह प्रदर्श्यते । यथा—‘‘हंसपक्षकृतौ हस्तौ व्यावृतपरिवर्तितौ
तथा प्रसारितभुजौ दण्डपक्षाविति स्मृतौ ॥ ऊर्ध्वमण्डलिनौ हस्तादूर्ध्वदेशविवर्तनात् । तावेव पार्श्वविन्यस्तौ
पार्श्वमण्डलिनौ स्मृतौ ॥ उद्वेष्टितो भवेदेको द्वितीयश्चापवेष्टितः । आञ्चितावुरसः स्थाने ह्युरोमण्डलिनौ
स्मृतौ ॥’ ( नाट्यशा० अ० ९, श्लो० १७९-१८१ ) इति ।

• इत उपरि श्लोकानां यथावद् विभागाद्यनुपलम्भात् संख्या न निवेशिता ।

६६२ समराङ्गणसूत्रधारे
उद्वेष्टितौ यदैक एव भ्रमित उरसः स्थाने तौ द्वावपि स्याताम् ? ]
नियतमुरोमण्डलिनौ विज्ञातव्यौ तदा तज्ज्ञैः ।
इत्युरोमण्डलि(नौ) ॥

• • • पल्लवो हस्तस्तथाराला( हा वापरा ? ) ।
      व्यावर्तनाकृतश्चैकस्तयोरन्योपवेष्टनात् ॥
      उरोर्धयोगात् पार्श्वार्धयोगाच्च क्रमशः( स्थितौ ) ।
      ( एतौ विद्वा )न् विजानीयादुरःपार्श्वार्धमण्डलौ ॥ *
      ( इत्युरःपार्श्वार्धमण्डलौ ॥)

शुभं भूयात् ॥

• एतावानेव ग्रन्थ उपलभ्यते हस्तलिखितादर्शे ।

इस पृष्ठ पर कोई पाठ (टेक्स्ट) उपलब्ध नहीं है। यह पृष्ठ रिक्त (कोरा) है।

CATALOGUED.

Central Archaeological Library,
NEW DELHI.
64800
Call No. Sa TV/ Bho/ Gan
Author— Ganapati Shastri
Title— Samarangaṇa-
Sutradhara -
Borrower No. | Date of Issue | Date of Return