समराङ्गणसूत्रधार (महाराज भोज - वास्तु, स्थापत्य एवं यंत्र शास्त्र)

विमानादिचतुष्षष्टिप्रासादलक्षणं नामैकोनषष्टितमोऽध्यायः । ४५१
सान्धारः केवलं कार्यः प्रासादोऽयं विचक्षणैः ।
योगपीठः ॥
घण्टानादमथ ब्रूमः सं भवेत् पञ्चभूमिकः ॥ १८९ ॥
अष्टाश्रिःकोणः कर्तव्यः संस्थानात् पुष्पकोऽपरः ।
भैरवो भद्रकाली च (स्थाप्यै चात्र पाठैको ?) ॥ १९० ॥
घण्टानादः ॥
पताकिनमथ ब्रूमो वातोद्भूतमिवार + ।
लतिनं लतिनाकारं ( ? ) विभक्तं सर्वतोदिशम् ॥ १९१ ॥
तं चण्डिकायाः कुर्वीत रुचकं वर्धमानकम् ।
( वृक्षपताकिनं वक्ष्यामि + भृतं शाखिनं यथा ? ) ॥ १९२ ॥
पताकिनः ॥
गुहाधरमथ ब्रूमः श्रीपुष्टिसुखदायिनम् ।
विभक्ते दशधा क्षेत्रे भद्रं स्याद् गर्भमानतः ॥ १९३ ॥
अर्धेन मूलगर्भस्य कार्यों भद्रस्य निर्गमः ।
सार्धभागप्रविष्टारौ कर्णौ द्वौ द्वौ च पार्श्वयोः ॥ १९४ ॥
( जैलाधा ? ) मूलकर्णान्ते कर्तव्यः पार्श्वयोर्द्वयोः ।
तद्द्वारमध्यदेशे तु विन्यस्येत् स्तम्भतोरणम् ॥ १९५ ॥
विस्तारद्विगुणोत्सेधश्चतुःशृङ्गश्चतुर्मुखः ? ।
भूग्रीवामेखलाजङ्घाः कुम्भकामलसारके ॥ १९६ ॥
सिंहस्येव प्रकुर्वीत गुहाधारस्ततो भवेत् ।
द्वारभेदेन नामास्य प्रासादस्य विनिर्मितम् ॥ १९७ ॥
गुहाधरः ॥
कथयामोऽथ शालाकं दशधा नं विभाजयेत् ।
द्विभागिकौ मूलकर्णौ षड्भागा भद्रविस्तृतिः ॥ १९८ ॥
द्वाराणि भद्रमध्ये स्युर्मूलद्वारसमानि तु ।
चतुर्बाहुश्चतुर्द्वारो द्वितीयो रुचको ह्यसौ ॥ १९९ ॥
१ द. सं । २ द. श्रि । ३ द. प्या । ४ द. पीठके । ५ द. वृक्षं पंतान वं° । ६ द. मु ।
७ द. जलधो । ८ द. था ।

४५२ समराङ्गणसूत्रधारे
द्वारमानेन नामास्य शालाक इति कीर्तितम् ।
प्रमाणमन्यद् यत्किञ्चिद् भद्रकस्येव तद् भवेत् ॥ २००॥
शालाकः ॥
इदानीं वेणुकं ब्रूमश्चतुरश्रं समं शुभम् ।
न कुर्याद् भद्रनिष्क्राममात्रच्छत्रात्मनः( ? ) शुभम् ॥ २०१ ॥
विस्तारद्विगुणोच्छ्रायः कुम्भाग्रं¹ (यचेदिष्यत् ?)।
शिखाद्विगुणमानस्य जङ्घा त्र्यंशेन कल्पते ॥ २०२ ॥
जङ्घात्रिभागमुत्सेधात् कार्या खुरवरण्डिका ।
कपोतान्तरपत्रं च कर्तव्यं सार्धभागिकम् ॥ २०३ ॥
चतुर्भागो(गे)न सूत्रेण वेणुकोशं समालिखेत् ।
सर्वतः शोभनं कुर्यात् तं कपोतविनिर्गमै² ॥ २०४ ॥
मुखेऽस्य सिंहकर्णाः स्युश्चन्द्रशालाविवर्जिताः ।
प्रमाणमस्य यत्किञ्चिद् वेणुकं च विधीयते ? ॥ २०५ ॥
वेणुकम् ॥
इदानीं कुञ्जरं ब्रूमो गजलक्षणलक्षितम् ।
अर्धसूत्रेण तत्सा(सी)म्नः पृष्ठतो वृत्तमालिखेत् ॥ २०६ ॥
चतुर्भागा भवेज्जङ्घा मेखला सार्धभागिका ।
वृत्ताकारं पृष्ठदेशे तं कुर्वीत विचक्षणः ॥ २०७॥
शालासु सिंहकर्णाः स्युः पार्श्वतः पृष्ठतोऽग्रतः ।
कर्णाश्च तस्य कर्तव्याः शृङ्गैः सर्वैर(वै³)ऽपि पूरिताः ॥ २०८ ॥
मध्यप्रदेशे वलभी कर्तव्या चातिशोभना ।
यत्किञ्चित् तत्प्रमाणं तु यथैवाद्ये४ तथा भवेत् ॥ २०९॥
कुञ्जरः ॥
अथ हर्षं प्रवक्ष्यामश्चतुरश्रं मनोरमम् ।
विस्तारात् सार्ध उत्सेधः (स्गौँद्धूयटां ?) मस्तकावधेः ॥ २१० ॥
१ द. 'ग्रं यावदिष्यति । २ द. मैः । ३ द. पुस्तके नास्ति । ४ द. द्यं । ५ द. स्याद्वर्धटाम-
स्तकावधे ।

विमानादिचतुष्षष्टिप्रासादलक्षणं नामैकोनषष्टितमोऽध्यायः । ४९३
छाद्यरूपं च कुर्वीत चतुरश्रं चतुर्दिशम् ।
शुकनासं सुखातेन शोभितं परिकर्मणा ॥ २११ ॥
जङ्घामेखलयोश्च + सुरपिण्डस्य चोच्छ्रितिः ।
घण्टाग्रं चन्द्रशाला च च्छाद्यकं च यदृच्छया ॥ २१२ ॥
कुर्यात् प्रमाणमन्यच्च यथैव मनसः १प्रियम् ।
हर्षणः ॥
इदानीं विजयं ब्रूमः प्रासादं (सार्थ ?) शोभनम् ॥ २१३ ॥
लतिनो वर्धमानेन³ ++++ विभाजयेत् ।
शुकनासोदयं न्यस्येदंशोनशिखरोदयम् ॥ २१४ ॥
अग्रप्राग्ग्रीवकौ कार्यों रथकौ वामदक्षिणौ ।
(कर्तव्योर्ध्वलतश्चापं पूर्णः ?) सर्वतोदिशम् ॥ २१५ ॥
विजयो वर्धमानश्च प्रमाणेन समावुभौ ।
अलिन्दभेदान्नामास्य कृतं विजय इत्यदः ॥ २१६ ॥
महापद्मः ॥
ब्रूमोऽथ हर्म्यं प्रासादं ४तं कुर्यादेकभूमिकम् ।
दारुजं चतुरश्रं च (पट्टर्तुलांभित्तिभिः ?) ॥ २१७ ॥
दण्डच्छाद्यं च कुर्वीत समन्ताच चतुष्किकाम् ।
ऊर्ध्वतस्तुम्बिकाक्रान्तं पद्मखण्डै⁷र्विभूषितम् ॥ २१८ ॥
मुखैः(खे) पत्रैर्गवाक्षैश्च वेदिकास्तम्भतोरणैः ।
वलभीशालभञ्जीभिः सिंहकर्णैश्च भूषयेत् ॥ २१९ ॥
विस्तारमस्य हर्म्यस्य कुर्यादुच्छ्रयसंमितम् ।
हर्म्यः ॥
इदानीमुज्जयन्तस्य लक्षणं सम्प्रचक्ष्महे ॥ २२० ॥
कुर्याद् ⁸भूर्म्यमानेऽत्र द्वारि मण्डपभूषितम् ।
चतुर्द्वारं च कुर्वीत सर्वतो मण्डपान्वितम् ॥ २२१ ॥
१ द. ला । २ द. पू । ३ द. नेनं विदाजं । ४ इह 'विजयः' इति लेख्यं भाति । महापद्म
इति लेखनेन च विजयानन्तरक्रमलक्षणीयानामुदकुम्भमोदकमहापद्मानां लक्षणश्लोका गलिता इत्यनुमीयते ।
५ द. तत् । ६ द. त्यामिदिभिः । ७ द. ण्डे । ८ द. कुर्यास्तं हं ।

४५४ समराङ्गणसूत्रधारे
प्रमाणमन्यदप्यस्य हर्म्यस्यैवाखिलं भवेत् ।
उज्ज्यन्तः^{२} ॥
इदानीमभिधास्यामो गन्धमादनलक्षणम् ॥ २२२ ॥
हर्म्यमानेन कर्तव्यः प्रासादो गन्धमादनः ।
अग्रतः पृष्ठदेशे च मण्डपं तस्य कारयेत् ॥ २२३ ॥
चतुष्कीजालपक्ष्माद्या वामदक्षिणभागयोः ।
प्रमाणमस्य कर्तव्यं यथा हर्म्यस्य कीर्तितम् ॥ २२४ ॥
गन्धमादनः ॥
ब्रूमोऽथ शतशृङ्गं स त्रिविष्टपंसमो भवेत् ।
विभजेद् भागविंशत्या पञ्चभौमं च कारयेत् ॥ २२५ ॥
+द्विभागानि कूटानि सैकमण्डशतं भवेत् ।
भूमौ भूमौ च शृङ्गाणि भूविस्तारदशांशतः ॥ २२६ ॥
प्रमाणमस्य यत्किञ्चित् तत् त्रिविष्टपवद् भवेत् ।
निरवद्यः^{६} ॥
विश्रान्तमथ वक्ष्यामः सर्वतोभद्रसन्निभम् ॥ २२७ ॥
सान्धारं तं प्रकुर्वीत सर्वतो मण्डपैर्युतम् ।
गवाक्षां वेदिजालाद्याः(?) कुर्याद् दिक्षु चतुष्किकाः ॥ २२८ ॥
विश्रान्तः ॥
मनोहरमथ ब्रूमः स भवेन्मण्डपो यथा ।
साच्छाद्यतोरणैर्दिक्षु चतुर्द्वारः समण्डपः ॥ २२९ ॥
वेदिर्षण्डाम्बुमार्गाद्यैः^७ प्रतोलीद्वारजालिकैः ।
सिंहपीठतलन्यासैः कलशैः परिपूरितः ॥ २३० ॥
वृत्तस्तम्भस्तुलाच्छेन्नो बहिश्चाद्येन भूषितः ।
सिंहव्यालगजैः पत्रैर्मुखे सस्तम्भतोरणैः ॥ २३१ ॥
१ द. स्यै । २ द. प्रतौ नास्ति । ३ द. ऽथ सततं शृंगं । ४ द. पस्य । ५ द. त । ६ इद
'शतशृङ्ग' इति लेख्यम् । निरवद्यस्य लक्षणमपि गलितम् । ७ द. क्षं । ८ द. ख । ९ द. यः ।
१० द. च्छेद्रो ।

विमानादिचतुष्षष्टिप्रसांदलक्षणं नामैकोनषष्टितमोऽध्यायः । ४५९
पुनः कार्यं प्रमाणं तु यथाशोभं विधीयते ।
मनोहरः ॥
वृत्तवृत्तायतौ ब्रूमस्तयोः कम्बुसमाकृतिः ॥ २३२ ॥
वृत्तस्तत्र तलन्यासचतुरस्रोऽशपञ्चकम् (?)।
वृत्तायन्मूर्ध्वतो वृत्तं यथाशोभं समुत्थितम् ॥ २३३ ॥
कुर्यान्मुखायतं चान्यं सिंहकर्णान्वितं मुखे ।
वृत्तवृत्तायतौ ॥
चैत्यस्य लक्षणं ब्रूमः स स्याच्छा(थ)त्रयान्वितः ॥ २३४ ॥
अस्याकारः प्रमाणं च यथा वृत्ते तथा भवेत् ।
चैत्यः ॥
किङ्किणीकमथ ब्रूमः पञ्चाण्डं नवभूमिकम् ॥ २३५ ॥
वृत्तकूटाः शुभाः कार्याः सर्वेऽमी शुभलक्षणाः ।
किङ्किणीकः ॥
इदानीं लयनं ब्रूमः स शैलखननाद् भवेत् ॥ २३६ ॥
निःश्रेण्यारोहसोपाननिर्यूहकगवाक्षकान् ।
वेदीभ्रमविटङ्कांश्च प्रतोलीद्वारसंयुतान् ॥ २३७ ॥
( उत्कीर्णान्नाचरे तैरप्राग्रीवन्मानं च ? ) ।
लयनम् ॥
इदानीं पट्टिसं ब्रूमः प्रासादं वस्त्रसम्भवम् (?) ॥ २३८ ॥
( ⁴बोहातो ? ) जालपादैश्च वेदीषण्डैश्च मण्डितम् ।
कूर्मपृष्ठं प्रदातव्यमिच्छता शुभलक्षणम् ॥ २३९ ॥
पट्टिसः ॥
विभवः कथ्यते स स्यात्⁵ ( सुर्यामन्यसमाश्रयः ? ) ।
दारवे दारवो योज्यः शैलजे शैलसम्भवः ॥ २४० ॥
मृन्मये मृन्मयः कार्यश्चयने ⁶चयनोद्भवः ।
प्रत्यन्तग्रामखेटेषु दारुस्तम्भैर्विधीयते ॥ २४१ ॥
१ द. चित्रा । २ द. च्छि्र । ३ द. त्त । ४ द. बाह्यतो जाँ । ५ द. नं (नां) । ६ द. त्यु ।
७ द. म । ८ द. न ।

४९६ समराङ्गणसूत्रधारे
विभवस्यानुसारेण स कार्यों धार्मिकैस्त्रिभिः ।
विभवः ॥
तारागणमथ ब्रूमः स भवेन्मण्डपाकृतिः ॥ २४२ ॥
वस्त्रचीरतुलाशाण्डो (?) डोलाक्रीडाभ्रमैर्गृहैः ।
वस्त्रजैश्चित्ररूपाद्यैर्घण्टादर्पणतोरणैः ॥ २४३ ॥
ध्वजच्छत्रविमानाद्यैः किङ्किणीभिर्विराजितम् ।
यत्किञ्चित् सुन्दरं सर्वं तदत्र विनिवेशयेत् ॥ २४४ ॥
तारागणः ॥
अष्टाष्टकैर्द्वे च विशेषयोगात्
प्रासादषष्टिश्चतुरन्वितेषा ।
विमानमुख्याः कथिता य एतान्
(जोनायस्यैस ?) शिल्पिगणाग्रणीः स्यात् ॥ २४५ ॥
इति महाराजाधिराजपरमेश्वरश्रीभोजदेवविरचिते समराङ्गणसूत्रधारापरनाम्नि वास्तुशास्त्रे
विमानादिचतुःषष्टिनामैकोनषष्टितमोऽध्यायः ॥
अथ श्रीकूटादिषट्त्रिंशत्प्रासादलक्षणं नाम षष्टितमोऽध्यायः ।
षड्त्रिं(द्त्रिं)शतमथ ब्रूमः प्रासादान् नागरक्रियान् ।
साधारणान् प्रथमैस्तेषु श्रीकूटः श्रीमुखस्ततः ॥ १ ॥
श्रीधरो बर्दरश्चैव तथाभ्यः(न्यः) प्रियदर्शनः ।
कुलनन्दोऽन्तरिक्षश्च पुष्पभासो विशालकः ॥ २ ॥
सङ्कीर्णोऽथ महानन्दो नन्द्यावर्तस्तथापरः ।
सौभाग्यश्च विभङ्गश्च विभवस्तदनन्तरम् ॥ ३ ॥
वीभत्सकोऽथ श्रीतुङ्गो मानतुङ्गस्तथापरः ।
(भेवतो र्भद्र ?) संज्ञश्च (भैवद्वाह्योदरस्तचः ?) ॥ ४ ॥
१ द. एषां । २ मु. पु. ‘जानात्यसौ’ इति स्यात् । ३ द. र्गणा । ४ द. मा । ५ मु.
पुस्तकानुसारेण ‘वरद’ इति लक्षणे दृश्यते । ६ द. ष्पा । ७ द. र्णाय । ८ द. भाग । ९ मु. पु.
‘सर्वतोभद्र’ इति स्यात् । १० द. भ । ११ मु. पु. ‘भवेद् बाह्योदरस्ततः’ इति पाठः स्यात् ।;
द. भवेद्वाह्योदरस्तवः ।

श्रीकूटादिषट्त्रिंशत्प्रासादलक्षणं नाम षष्टितमोऽध्यायः । ४१७
निर्व्यूहोदर(संज्ञोऽन्य)स्ततो ज्ञेयः समोदरः ।
नन्दिभद्रो भद्रकोशश्चित्रकूटस्ततः परम् ॥ ५ ॥
विमलो हर्षणो भद्रसङ्कीर्णस्तदनन्तरम् ।
ततो भद्रविशालाख्यो भद्रविष्कम्भे एव च ॥ ६ ॥
उज्जयनताभिधानश्च सुखे(मे)रुरथ मन्दरः ।
कैलासः कुम्भकाक्ष(क्ष्य)श्च गृहराजश्च नामतः ॥ ७ ॥
एतेषां(षट्)त्रिंशादुद्दिष्टा लक्षणं कथ्यतेऽधुना ।
चतुरश्रीकृते क्षेत्रे द्वादशांशविभाजिते ॥ ८ ॥
प्रासादं विभजेत् प्राज्ञः श्रीकू(टं) नाम शोभने(नम्) ।
ज्येष्ठः स्याद् विंशतिर्हस्ता मध्यमो दश पञ्च च ॥ ९ ॥
कनीयान् दश विज्ञेयः प्रमाणं हस्तसङ्ख्यया ।
भद्रं षड्भागिकायामं(मं) कर्णाः कार्या द्विभागिकाः ॥ १० ॥
तिलकं भागिकं कार्यं भागेनैकेन निर्गतम् ।
तस्माद् भागेन निष्क्रान्तं भद्रमस्य विधीयते ॥ ११ ॥
भागिकी बाह्यभित्तिः स्याद् द्विपदा चान्धकारिका ।
भागिकी गर्भभित्तिश्च गर्भः कार्यश्चतुष्पदः ॥ १२ ॥
अधश्छन्दः समुद्दिष्ट ऊर्ध्वच्छन्दोऽभिधीयते ।
विस्तारार्धेन जङ्घा स्यान्मेखला चैकभागिका ॥ १३ ॥
भागत्रयोच्छ्रितं शृङ्गं द्वितीयमपि तादृशम् ।
पूर्वशृङ्गस्य मध्ये तद् विधातव्यं विचक्षणैः ॥ १४ ॥
सार्धभागोदयः कार्यस्तिलकोऽन्यश्च तादृशः ।
द्वितीयतिलकस्योर्ध्वं सुश्लिष्ट(ष्टा) रूपसंयुता ॥ १५ ॥
स्यादुरोमञ्जरी सप्तभागोत्सेधा षडायता ।
स्याद् भागिकमूर्च्छा(ध्छ्र्छा)यं मञ्जर्या या तु विस्तृतिः ॥ १६ ॥
१ द. नामाभ्य । २ द. न्व । ३ द. मागतः । ४ द. ते । ५ द. या । ६ द. °दः बाध्र° ।
७ द. य । ८ द. वस्था ।
वा. ५८

४९८ समराङ्गणसूत्रधारे
दशधा प्रविभाज्यासौ शेषं श्रीवत्सवद् भवेत् ।
स्कन्धः षड्भागविस्तारो ग्रीवा भागार्धमुच्छ्रिता ॥ १७ ॥
अण्डकं भागिकं कार्यं कुमुदं चार्धभागिकम् ।
सार्धभागेन कलशो बीजपूरकसंयुतः ॥ १८ ॥
द्वितीयकर्णशृङ्गस्य स्यादूर्ध्वं मूलमञ्जरी ।
++++++++ १अष्टभागंसमुच्छ्रिता ॥ १९ ॥
श्रीवत्सवद् विभागोऽस्याः स्कन्धग्रीवादिके भवेत् ।
एवं श्रीकूटसंक्षेपं (ज्ञोऽयं) प्रासादः परिकीर्तितः ॥ २० ॥
यं कृत्वा त्रिसहस्राणि दिव्यानि दिवि मोदते ।
श्रीकूटः ॥
अथ लक्ष्म २+++++++ स्याभिधीयते ॥ २१ ॥
तुल्यं प्रासादमानेन विदध्यादिह मण्डपम् ।
मुखायामेन तिर्यक् तु चतुरश्रं ३++++ ॥ २२ ॥
४+++ भद्रविस्तारः कर्णाश्च तिलकास्तथा ।
मध्ये चतुष्किका कार्या भद्रविस्तारसम्मिता ॥ २३ ॥
नि५++++++ विधातव्यस्तु मण्डपे ।
जङ्घाप्रासादजङ्घायाः समोत्सेधा(?)विधीयते ॥ २४ ॥
मेखलं भागिकं ६++++++ च पूर्ववत् ।
स्तम्भं त्र्यंशोच्छ्रितं भागं वेदी घण्टा त्रिभागिका ॥ २५ ॥
क्रमाश्रयो यवाः पञ्च ७सिंहक +++++ ।
शोभिताः सिंहकर्णैश्च ८वृच्छाद्याङ्गातिभूषिताः (?) ॥ २६ ॥
मण्डपं कारयेदेवं श्रीकूटस्य विचक्षणः ।
श्रीकूटस्यं मण्डपः समाप्तः ।
अलिन्दे तु यदास्यैव क्रियते ११ भद्रवेदिका १२ (यदा ?) ॥ २७ ॥
१ द. इतः पूर्वं ‘प्रविस्तारा दशभाग स°’ इत्याधिकः पाठः । २ द. °मां तदीयस्य मंडपास्या° ।
३ द. °सं समंततः । ४ द. तथैव । ५ द. निर्गमस्तेन मानेन वि° । ६ द. °कां कुर्यान्मन्वच्छाद्यं ।
७ द. सिंहव्याघ्रविभूषिताः । ८ द. वृ । ९ द. य । १० द. श्रीकूटस्य विक्षणं भूषणं समण्डपः समाप्तः
पाठः । ११ द. न्ते । १२ काः ।

श्रीकूटादिषट्त्रिंशत्प्रासादलक्षणं नाम षष्टितमोऽध्यायः । ४५९
प्रासादः श्रीमुखं ++ तदानीं स्यात् सुखावहः ।
श्रीमुखः ॥
यदा कूर्परमस्यैव चतुरश्रमधो भवेत् ॥ २८ ॥
तदा स्याच्छ्रीधरो नाम प्रासादो देवताश्रयः ।
श्रीधरः ॥
अस्यैव तु यदालिन्दः क्रियते भद्रवर्जितः ॥ २९ ॥
(रुचेः ?) भवेत् तदानीं वरदः प्रासादः शुभदायकः ।
वरदः ॥
विधीयते यदास्यैव भद्रमेकं विनिर्गतम् ॥ ३० ॥
निर्व्यूहैश्च तदा स स्यात् प्रासादः प्रियदर्शनः ।
प्रियदर्शनः ॥
विधीयते यदास्यैव नन्द्यावर्तो विनिर्गमः ॥ ३१ ॥
कुलमन्दस्तदा ज्ञेयः प्रासादः सुखकारकः ।
कुलनन्दनः ॥
इति श्रीकूटादिषट्कम् ।
अन्तरिक्षमथ ब्रूमस्तस्य द्वादशभागिकाः(?) ॥ ३२ ॥
षड्विंशत्या करैर्ज्येष्ठं मानायां दशभिर्भवेत्(?) ।
मध्यमे (मो) मध्यमनेन हस्तसंख्येयमीरिता ॥ ३३ ॥
पञ्चभागायतं भद्रं कर्णाः कार्या द्विभागिकाः ।
विस्तारस्तिलकानां स्यादन्तरं भद्रकर्णयोः ॥ ३४ ॥
निर्गमः सार्धभागः स्याद् भद्रस्य तिलकस्य च ।
गर्भः षोडशभागः स्याद् भागिकी भित्तिविस्तृतिः ॥ ३५ ॥
प्रदक्षिणा तु भागौ द्वौ बाह्यभित्तिः पदं भवेत् ।
कथितोऽयमथश्छन्दो ब्रूमश्छन्दमथोर्ध्वतः ॥ ३६ ॥
१ द. खो नाम । २ द. रुचेत्तदानीं । ३ द. हा । ४ द. त । ५ मुद्रित प्रतौ 'स स्याद्
द्वादशभागिकः' इति स्यात् ।; द. स्तस्या । ६ द. कः । ७ मुद्रित पु. 'ज्येष्ठः कनीयान्' इति
स्यात् । ८ द. कार्याः । ९ द. का । १० द. नां तु स्याद् ।

४६० समराङ्गणसूत्रधारे
जङ्घा षड्भागिकोत्सेधा भागोत्सेधा च मेखला ।
²++ भागत्रयोत्सेधे शिखरं प्रथमं तथा ॥ ३७॥
द्वितीयं तत्समं चोर्ध्वं तिलकस्योपरि स्थितम् ।
अधस्ता³++++++ छाद्यं तु भागिकम् ॥ ३८॥
शिखरं गर्भविस्तारं कर्तव्यं षट्पदोच्छ्रितम् ।
अर्धेन गर्भविस्तारा⁴ +++++स्तथा ॥ ३९॥
द्वितीयँशिखरस्योर्ध्वं (प्रागुल्भ्यान् ?) मूलमञ्जरी ।
इत्येष कथितः सम्यगन्तरिक्ष⁶ ++++ ॥ ४०॥
अन्तरिक्षप्रिया देवाः सर्वे वैमानिका यतः ।
अन्तरिक्षः ॥
भागैरष्टभिरत्रैव क्रियतेऽलिन्द⁸ +++ ॥ ४१॥
पुष्पाभासस्तदा ज्ञेयः प्रासादश्चारुदर्शनः ।
पुष्पाभासः ।
अथास्य क्रियते भद्रमलिन्दा¹⁰ +++++ ॥ ४२ ॥
¹¹+ विशालको नाम्नौप्रासादाज्जायते शुभः(?) ।
विशालकः ॥
अथास्य क्रियते भद्रयुक्तस्त्यै¹³ ++ वर्जितः ॥ ४३॥
तदा संकीर्णको नाम प्रासादः परिकीर्तितः ।
संकीर्णकः ॥
यदा संकीर्णकस्यैव नन्दिका स( म )भागिकी ॥ ४४ ॥
क्रियते निर्गमेणैव महानन्दस्तदा भवेत् ।
महानन्दः ॥
विस्तारेण समश्च स्यान्नन्दिकानिर्गमो यदा ॥ ४५ ॥
१ द. धः । २ द. कार्य । ३ द. ˚स्तात् शिखरात् कार्य मल्लछाद्यं तु भाषिकं । ४ द. तां ।
५ द. ग्रीवाण्डकलस । ६ द. यं । ७ द. क्षः सुरालयः । ८ द. ˚क्षाः प्रिय । ९ द. को यथा ।
१० द. श्चाग्रतो यदा । ११ 'विशालको नाम तदा प्रासादो जायते शुभः' इति स्यात् । इति मुद्रित
पुस्तके । द. तदा । १२ द. म । १३ द. श्व यदालिंदविवर्जितः । १४ द. न्द । १५ द. स्त ।

श्रीकूटादिषट्त्रिंशत्प्रासादलक्षणं नाम षष्टितमोऽध्यायः । ४६१
नन्द्यावर्त इति ज्ञेयः प्रासादः स तदा बुधैः ।
नन्द्यावर्तः ॥
अन्तरिक्षषट्कम् ।
सौभाग्यमथ वक्ष्यामः स स्याद् द्वादशभिः पदैः ॥ ४६ ॥
उत्तमो विंशतिर्हस्तो मध्यमो दश पञ्च च ।
कनीयान्त्रिस(न् दश) मानेन सौभाग्यो मानतस्त्रिधा ॥ ४७ ॥
गर्भश्चतुर्भिर्भागैः स्याद् भद्रं तद्द्विस्तुतेः समम् ।
भद्रस्यार्धेन तिलकाः कर्णाः कार्या द्विभागिकाः ॥ ४८ ॥
द्वे द्वे पदे विधातव्यस्तथैकैकस्य निर्गमः ।
भद्राणां निर्गमं यद्वा विदध्यादेकभागिकम् ॥ ४९ ॥
भागिका¹ गर्भभित्तिस्तु² द्विपदा च प्रदक्षिणा³ ।
भागिकी बाह्यभित्तिः स्याज्जङ्घोच्छ्रायः पदानि षट् ॥ ५० ॥
भागिका⁴ मेखला प्रोक्ता (शृङ्गे⁵ ?) तन्मध्ये शिखरं भवेत् ।
मल्लच्छाद्यं च मध्ये स्याच्छृङ्गस्य शिखरस्य च ॥ ५१ ॥
एकभागोच्छ्रितं तच्च मञ्जर्यास्त्विह विस्तृतैः ।
⁶गर्भभित्तिसमा कार्या सप्तभागा समुच्छ्रितिः ॥ ५२ ॥
ऊर्ध्वं द्वितीयशृङ्गस्य पूर्ववन्मूलमञ्जरी ।
अण्डकाद्यं यथोक्तं स्यात् सौभाग्योऽयं प्रकीर्तितः ॥ ५३ ॥
सौभाग्यः ॥
विधीयते यदास्यैव विना भद्रमलिन्दकः ।
तदा विभङ्गको नाम प्रासादः स्यात् सुशोभनः ॥ ५४ ॥
विभङ्गकः ॥
यदि भद्रस्य निष्कासः क्रियतेऽस्य तदा पुनः ।
प्रासादो विभवो नाम जायते परमोत्तमः ॥ ५५ ॥
विभवः⁷ ॥
१ द. कां । २ द. सु । ३ द. णः । ४ द. की । ५ द. शृं । ६ द. गर्भे । ७ द. प्रतौ
नास्ति ।

भागद्वयविनिष्क्रान्ता नन्दिका क्रियते यदि ।
तदा वदन्ति बीभत्ससंज्ञं प्रासादमत्तुमम् ॥ ५६ ॥
बीभत्सः२ ॥
यदा निर्गमविस्तारैंसमा भवति नन्दिका ।
श्रीतुङ्ग इति विज्ञेयस्तदा प्रासादसत्तमः ॥ ५७ ॥
श्रीतुङ्गः ॥
यदा त्वलिन्दकोऽस्यैव क्रियते न विनिर्गतः ।
प्रासादो मानतुङ्गाख्यस्तदानीमुपजायते ॥ ५८ ॥
मौनतुङ्गः ॥
ब्रूमोऽथ सर्वतोभद्रं दशधा तं विभाजयेत् ।
षड्विधान्या (विंशत्या) भवेज्ज्येष्ठः कनीयान् दशभिः करैः ॥ ५९॥
हस्तैस्तथाष्टादशभिर्मध्यमः परिकीर्तितः ।
कर्णा द्विभागिकाः कार्या अलिन्दाः षट्पदोन्मिताः ॥ ६० ॥
चतुर्भागानि भद्राणि वि(द्वि) भागस्तद्विनिर्गमः ।
गर्भभित्तिर्बहिर्भित्तिरन्धारी च पदं पदम् ॥ ६१ ॥
गर्भस्तु षोडशपद इत्येवं छन्द ईरितः ।
विस्तारार्धेन जङ्घा स्यान्मेखला चैकभागिका ॥ ६२ ॥
प्रथमं कल्पयेच्छृङ्गं विस्तारात् सार्धमुच्छ्रितम् ।
द्वितीयशृङ्गं तन्नाल्पं पूर्वशृङ्गस्य मध्यग॑म् ॥ ६३ ॥
प्राच्छ्रिता षडायाम्या सुरःशिखमिष्यते (?) ।
कर्तव्यं मूलशिखरं तद्द्वचोपरिशृङ्गयोः ॥ ६४ ॥
मञ्जर्या विभजेद् भागं विस्तारं दशधा बुधः ।
स्कन्धः षड्भागविस्तारो धनुर्ग्रीवाण्डकादिकम् ॥ ६५ ॥
श्रीवत्सस्येव तत् कार्य मञ्जरी भागमानतः ।
क्रमार्धं वा पञ्चसिंह ++रूपैर्विभूषिता ॥ ६६ ॥

१ द. नंदिकी। २ द. त्सं। ३ द. रा। ४ इत उनरं 'सौभाग्यादिषट्कम्' इति पदमादर्शे
लुप्तमिति पूर्वोत्तरप्रक्रमाद् विज्ञायते। ५ द. सिताः। ६ द. मं।

श्रीकूटादिषट्त्रिंशत्प्रासादलक्षणं नाम षष्टितमोऽध्यायः । ४६३
इत्युक्तः सर्वतोभद्रः + + कल्याणकारकः ।
सर्वतोभद्रः १ ॥
अलिन्दशोभितं भद्रं यदास्यैव विधीयते ॥ ६७ ॥
तदा बाह्योदरो नाम प्रासादप्रवरो भवेत् ।
बाह्योदरः ॥
यद्यलिन्दो न भवति भद्रमेकं तु निर्गतम् ॥ ६८ ॥
स्यान्निर्यूहोदरो नाम प्रासादप्रवरस्तदा ।
निर्यूहोदरः ४ ॥
यदा न तत्र भद्रं स्यान्नन्दिकानिर्गमो भवेत् ॥ ६९ ॥
भद्रैकोशं तदा ६विद्यात् षष्ठं प्रासादमुत्तमम् ।
७भद्रैकोशः ॥
सर्वतोभद्रषट्कम् ।
चित्रकूटमथ ब्रूमस्तं भजेदष्टभिः पदैः ॥ ७० ॥
कुर्यात् करेभ्योऽष्टाभ्यस्तं यावत् स्याद्धस्तविंशतिः ।
कर्णभागिकविस्ताराः शेषालिन्दतिं २विस्तृतिः (?) ॥ ७१ ॥
भद्रं चतुष्पदं १०विद्याद् भागेनैकेन निर्गतम् ।
भागेन निर्गतोऽलिन्दो भित्त्यन्धार्थः पदं पदम् ॥ ७२ ॥
द्विपदोऽस्य भवेद् गर्भ(स्तलच्छित्ति समै११श्शिख १२?)मिष्यते ।
अण्डकं भागिकं कार्यं क्रमाच्चै १३क्रमसंवृता ॥ ७३ ॥
ऊर्ध्वं द्वितीयशृङ्गस्य कर्तव्या मूलमञ्जरी ।
सप्तभागोदया प्राग्वद् भागषट्कं तथायत १४॥ ७४ ॥
प्रासादमीदृशं कुर्याच्चित्रकूटं प्रमाणतः ।
चित्रकूटः ॥
( भद्राङ्गैवविनिष्क्रां १६? ) तस्यैव यदा भवेत् ॥ ७५ ॥

१ द. प्रतौ नास्ति । २ द. तिं । ३ द. गृह । ४ द. प्रतौ नास्ति । ५ द. द्रं । ६ द. विं ।
७ समोदरनन्दिभद्रयोर्लक्षणं च्युतम् । ८ द. कः । ९ द. भ्योष्टभ्यस्तंभस्याद्धस्तविंशतिः । १० द. क ।
११ द. विं । १२ द. मं । १३ द. ॰श्च क्रमसंयुताः । १४ द. तः । १५ द. म । १६ द. क्रां ।

४६४ समराङ्गणसूत्रधारे
प्रासादो विमलो नाम तदानीमुपजायते ।
विमलः ॥
अलिन्दस्तु यदास्यैव भद्रहीनो विधीयते ॥ ७६ ॥
तदानीं हर्षणो नाम प्रासादः स विजायते ।
हर्षणः२ ॥
क्रियते तु यदास्यैव कूर्परं भागनिर्गमम्३ ॥ ७७ ॥
तदानीं भद्रसंकीर्णः प्रासादो जायते शुभः ।
३भद्रसंकीर्णः ॥
अस्यैव तु यदा भद्रं भागेनैकेन निर्गतम् ॥ ७८ ॥
भवेत् तदानीं प्रासादो नाम्ना भद्रविशालकः ।
भद्रविशालकः ।
४+++ भद्रैश्च विना यदा त्वेष विधीयते ॥ ७९ ॥
तदानीं भद्रविष्कम्भः प्रासादः स्यात् सुखप्रदः६ ।
भद्रविष्कम्भः ॥
चित्रकूटादिषट्कम् ।
चतुरश्रे समे क्षेत्रे विभक्तेऽष्टभिरष्टकैः ॥ ८० ॥
प्रासादं (चयेद्वा ?) उज्जयन्तं सुशोभनम् ।
पदमेकं भवेत् कर्णस्तिलकन्तावदेव च ॥ ८१ ॥
सभित्तिगर्भमानेन भद्रं कुर्याद् विचक्षणः ।
बाह्यभित्तिर्भवेद् भागं भागमेकं प्रदक्षिणा ॥ ८२ ॥
भागिका गर्भभित्तिश्च गर्भमध्ये९ चतुष्पदम् ।
पञ्चभागोन्मिता जङ्घा भागं तत्रैव मेखला ॥ ८३ ॥
कर्तव्यं भागिकं शृङ्गमण्डकं चार्धभागिकम् ।
द्वितीयं साण्डकं शृङ्गं तत्समं पदमध्यगम् ॥ ८४ ॥

१ द. प्रतौ नास्ति । २ द. र्मेमं । ३ द. प्रतौ नास्ति । ४ द. प्रतौ नास्ति । ५ द. भद्रैर-
लिंदैश्च । ६ द. दाः । ७ मु. पु. 'रचयेद् विद्वान्' इति पाठो भाति । द. चयेद्वा तु । ८ द. स्ता ।
९ द. ॰ध्ये । १० द. ङ्गं ।

श्रीकूटादिषट्त्रिंशत्प्रासादलक्षणं नाम षष्टितमोऽध्यायः । ४६५
मल्लुच्छाद्यं विधातव्यमुत्सेधेनार्धभागिकम् ।
पदोत्सेधं च शिखरं गर्भभित्तिसमं भवेत् ॥ ८५ ॥
भागिकः कलशः कार्यो ध्वजशं१+स्य तत्समः ।
एतस्य मूलशिखरं कुर्यात् षड्भागविस्तृतम् ॥ ८६ ॥
भागाधिकसमुत्सेधं कार्यं कल्याणमिच्छता ।
ऊर्ध्वं तिलकश्शृङ्गस्य शिखरं स्यात् पदोच्छ्रितम् ॥ ८७ ॥
पञ्चाशाद्विस्तृतं (?) शेषं श्रीवत्सस्येव कारयेत् ।
इत्येष कथितः सम्यगुज्जयन्तोऽभिधानतः ॥ ८८ ॥
कार्योऽयं ४सर्वदेवस्य प्रासादः शुभलक्षणः ।
उज्जन्तः ॥
चित्रकूटा(दू) यथोत्पन्नाः प्रासादा विमलादयः ॥ ८९ ॥
उज्जन्तात् तथा पञ्च मेरुप्रभृतयो मताः ।
मेरुश्च मन्दरश्चैव कैलासः कुम्भ एव च ॥ ९० ॥
गृहराज इति प्रोक्ताः प्रासादास्ते सुलक्षणाः ।
अष्टोत्तरमिहोद्दिष्टं प्रासादानां शतं बुधैः ॥ ९१ ॥
ज्येष्ठमध्यकनिष्ठानां साधारणां तथैव च ।
तेष्वलिन्दैर्युताः केचिद् भद्रैः केचिच्च वेष्टिताः ॥ ९२ ॥
केचिद् वर्णसमाः कार्याः प्रासादाः सर्वशोभनाः ।
सर्वेऽप्येते विधातव्या (रिजं ? ) भागप्रतिष्ठिताः ॥ ९३ ॥
क्रोणा न विषमाः कार्या वर्गभेदश्च नेष्यते ।
एकहस्ता द्विहस्ता ++++ ये प्रकीर्तिताः ॥ ९४ ॥
यक्षनारगृह्यादीनां (?) रक्षसां च भवन्ति ते ।
भागेन (धूमः ऋतु ?) त्रेधा विनिर्दिशेत् ॥ ९५ ॥
ज्येष्ठं मध्यं कनीयश्च ज्ञेयं तच्चांशमानतः ।
ज्येष्ठं सार्धत्रिहस्तं स्यात् त्रिहस्तं मध्यमं विदुः ॥ ९६ ॥
१ द. ध्वजवंशश्च तं० । २ द. पदु । ३ मु. पुस्तके 'पञ्चाशविस्तृतम्' इति स्यात् । ४ द.
सर्वदैव स्यात् प्रा० । ५ द. घु । ६ द. रिजुतामग्रं० । ७ क्ष ।
वा. ५९

सार्धहस्तद्वयमितं कनीयस्तद् विधीयते ।
त्रिहस्तं ज्येष्ठमपरं १मध्यं हस्तसमन्वितम् ॥ ९७ ॥
अर्धहस्तं कनीयश्च मानं भागस्य कीर्तितम् ।
ज्येष्ठो भागो द्विहस्तः स्यात् पादोनं मध्यमः करम् ॥ ९८ ॥
कनीयान् मध्यमार्थेन भागमानमिदं करैः ।
षडन्वितास्त्रिंशदमी विचित्राः
श्रीकूटका( यातितिथा ग्रवात् ? ) ।
प्रासादमुख्या इह षट्कप्रभेदा
भिन्ना +++ सह मण्डपैश्च ॥ ९९ ॥
इति महाराजाधिराजपरमेश्वरश्रीभोजदेवविरचिते समराङ्गणसूत्रधारनाम्नि वास्तुशास्त्रे
श्रीकूटादिषट्त्रिंशत्प्रासादलक्षणं नाम षष्टितमोऽध्यायः ।!

अथ पीठपञ्चकलक्षणं नामैकषष्टितमोऽध्यायः ।

इदानीं द्राविडान् ब्रूमः प्रासादाञ् शुभलक्षणान् ।
एकभूम्यादयस्ते स्युर्यावद् द्वादशभूमिकाः ॥ १ ॥
पीठान्यपि च कथ्यन्ते तेषां पञ्चैव लक्षणैः ।
तलच्छन्दाश्च पञ्चैव तेषां ये शुभलक्षणाः ॥ २ ॥
पीठमाद्यं भवेत् तेषु पादबन्धनमुत्तमम् ।
स्त्री(श्री)बन्धाख्यं द्वितीयं च तृतीयं वेदिबन्धनम् ॥ ३ ॥
प्रतिक्रममिति प्रोक्तं चतुर्थं पीठमुत्तमम् ।
पञ्चमं पीठमुद्दिष्टं नाम्ना क्षुरकबन्धनम् ॥ ४ ॥
एतानि पञ्च पीठानि प्रोक्तानीह समासतः ।
उत्सेधं भागविंशत्या विभजेत् पादबन्धने ॥ ५ ॥
१ द. र्धं । २ द. मध्यमर्हं । ३ द. ˚क˚ । मुद्रित पुस्तके ‘याः कथिता यथावद्’ इति स्यात् ।
४ द. ट्क । ५ द. पुस्तके ‘प्रासादलक्षणं’ इत्ययं पाठः नास्ति । ६ द. कः ।

पीठपञ्चकलक्षणं नामैकषष्टितमोऽध्यायः । ४६७
खुरकः पञ्चभागः स्याद् (द्वौ१) भागौ पद्मपत्रिका ।
भागिकी कणिका कार्या त्रिभागं कुमुदं भवेत् ॥ ६॥
कण्ठस्तु भागेनैकेन कण + श्र द्विभागिकः ।
पट्टिका भागमेकं स्याद् भागिकी पद्मपट्टिका ॥ ७॥
त्रिभागिकं कपोतं च कुर्यान्नासिकया सह ।
भागमेकं भवेच्छेद(:)पादबन्धाख्यपीठके ॥ ८॥
पद्मपत्र्याः प्रवेशः स्यात् खुरकादङ्गुलद्वयम् ।
ग्रासः षडङ्गुलस्तस्योः कुमुदं सप्तनिर्गमम् ॥ ९॥
प्रवेशमानं तावत् स्याद् यावद्दि( द्वि२)च्छेदपट्टिका ।
षडङ्गुलप्रवेशं च छेदपट्टस्य कारयेत् ॥ १०॥
समस्तैत्रं (?) विधातव्यं छेदस्य कणिकस्य च ।
निर्गमेण पुनस्तस्माद् द्वयङ्गुला कण्ठपट्टिका ॥ ११॥
अङ्गुलत्रितयं तस्याः पद्मपत्रीविनिर्गमः ।
(कपोतस्य ++++ तस्या?) स्यादङ्गुलत्रयम् ॥ १२॥
पट्टिकानां (सर्मसूत्रच्छेदानां च ७संष्ठिथः ?) ।
पादबन्धोऽयमाख्यातः श्रीबन्धः कथ्यतेऽधुना ॥ १३॥
८पीठच्छेदस्य मानं तु सप्तविंशतिधा भजेत् ।
(१०तीडवर्तिचतुर्भाग ?) द्विभागा पद्मपत्रिका ॥ १४॥
कणिकां भागिकां कुर्यात् त्रिभागं कुमुदं ततः ।
छेदमेकं पदं ११विद्याद् भागं (मेडथरार्थं ?) तथा ॥ १५॥
मकरं भागमेकं च भागं मकरपट्टिकाम् ।
छेदमेकं पदं विद्यात् कण्ठमेकं पदं तथा ॥ १६॥
पट्टिकां भागमेकं च वेदी१२ भागं ततः परा१३ ।
छेदमेकपढं कुर्यात् ततः कण्ठं द्विभागिकम् ॥ १७॥
१ द. द्वि । २ द. स्य । ३ द. सू°। ४ द. माः । ५ द. अंगुलकपोतस्य । ६ द. मं ।
७ द. संमष्ठिथः । ८ द. पीठस्थ्यो यस्य मा° । ९ द. ता । १० द. पी । ११ द. र्वि । १२ द. दीं ।
१३ द. रं ।

४६८ समराङ्गणसूत्रधारे
पट्टिका भागमेकं च +++ पद्मपत्रिका ।
कपोतं नालिकायुक्तं विदधीत पदत्रयम् ॥ १८ ॥
छेदं च भागिकं कुर्यात् पीठे^२ श्रीबन्धनामनि ।
श्रीबन्धोऽयं समाख्यातो वेदीबन्धोऽथ कथ्यते ॥ १९ ॥
भागैरेकान्नविंशत्या (^४पीठस्याच्छोतिं ?) भजेत् ।
नीडवर्तिश्चतुर्भागा ^५द्विभागा पद्मपत्रिका ॥ २० ॥
कणिकां पदिकां ^६विद्यात् कुमुदं त्रिपदं तथा ।
कुर्वीत पदिकं छेदं तदुन्मेणदँस्तरं (?) बुधः ॥ २१ ॥
भागेनैकेन मकरं तथा मकरपट्टिकाम् ।
छेदं पदं ^८++कण्ठं भागिका^९ पद्मपत्रिका^१० ॥ २२ ॥
(कर्तव्या ?) भागिकीं^११ कुर्यात् कुमुदं च त्रिभागिकम् ।
छेदमेकपदं ^१२विद्यात् ततः कण्ठं द्विभागिकम् ॥ २३ ॥
पट्टिकां भागिकीं कुर्याद् भागिकीं ^१३++पट्टिकाम् ।
द्विभागो रसनापट्टाइछादस्तु पट्टिको भवेत् (?) ॥ २४ ॥
इति प्रतिक्रमं पीठं खुरबन्धोऽथुनोच्यते ।
वि(भजेद्) भागविंशत्या पीठोच्छ्रायं विचक्षणः ॥ २५ ।
नीरवर्तिश्चतुर्भागा +++ पद्मपत्रिका ।
कणिका भागमेकं स्याद् द्विभागं कुमुदं ततः ॥ २६ ॥
(^१५भागं मेदथाक्षेपो ?) मकरो भागिकस्तथा ।
भागमेकं विधातव्या ततो मकरपट्टिका ॥ २७ ॥
(^१६छेदा मकरपदं ?) कुर्यात् कण्ठमेकं पदं ततः ।
पट्टिकां भागिकीं विद्याद् भागिकी पद्मपत्रिका ॥ २८ ॥
कपोतं त्रिपदं कुर्यात् ततो नासिकया सह ।
छेदश्च भागिकः कार्यः खुरबन्धोऽयमीरितः ॥ २९ ॥
१ द. पद्मपत्रं° । २ द. ठं । ३ द नु । ४ मुद्रित पुस्तके 'पीठकस्योच्छ्रितिम्' इति स्यात् ;
द. पीठस्यास्योच्छ्रतं । ५ द. विभा° । ६ द. र्दि । ७ द. ण्ड । ८ द. पदं । ९ द. कीं । १० द. कां ।
११ द. वां । १२ द. र्दि । १३ द. पद्म । १४ द. स्तु । १५ द. भागामडधरोक्षेपो । १६ मु. पु.
'छेदमेकं पदं' इति स्यात् ।

पीठपञ्चकलक्षणं नामैकषष्टितमोऽध्यायः । ४६९
पीठंपञ्चकमित्युक्तं सूत्रितं पूर्वमेव यत् ।
पीठादूर्ध्वं तु विज्ञेया प्राज्ञैः खुरवरण्डिका ॥ ३० ॥
सन्ति चान्यानि पीठानि लक्ष्मभेद़ादनेकधा ।
तेषां मध्ये प्रकृष्टत्वादेतत् पञ्चकमीरितम् ॥ ३१ ॥
प्रासादानथ वक्ष्यामस्तलच्छन्दादनन्तरम् ।
तत्र पद्मो महापद्मो वर्धमानस्तथापरः ॥ ३२ ॥
स्वस्तिकः सर्वतोभद्रः प्रासादाः पञ्च कीर्तिताः ।
चतुरश्रीकृते क्षेत्रे कर्णसूत्रं प्रसारयेत् ॥ ३३ ॥
कर्णस्यार्धं ततः कृत्वा (गर्भाद्वह् ? ) बहिर्नयेत् ।
तदग्रयोः सूत्रपातात् स्यादन्यच्चतुरश्रकम् ॥ ३४ ॥
⁴कूटं कुर्याद् द्विभागेन ( संमस्तत्राद् ? ) विचक्षणः ।
सूकराननसंस्थानं कुर्वीत सलिलान्तरम् ॥ ३५ ॥
एवं सर्वेषु कूटेसु सलिलान्तरमिष्यते ।
यदायतं भवेत् सूत्रं चतुर्भागविभाजिते ॥ ३६ ॥
गर्भो द्विभागिकस्तेन भागिका⁶ भित्तिरुच्यते ।
गर्भकर्णार्धमादाय कोणास्तं( न्तं )लाञ्छयेत् पुनः ॥ ३७ ॥
अष्टसु ++ मध्ये स्यादेवं ++++ बहिः ।
एवं पद्मतलच्छन्दो विधातव्यो विचक्षणैः ॥ ३८ ॥
महापद्मतलच्छन्दमधुना सम्प्रचक्ष्महे ।
पूर्वं यः कीर्तितश्छन्दः ( सम्पाता सूत्रयेत्कृताः ? ) ॥ ३९ ॥
¹⁰तेषु संपादयेद् ++++ दिग्विदिगन्तरे ।
कर्णार्धं दापयेत् तत्र बाह्यभागविनिर्मिता( र्गतम् ) ॥ ४० ॥
( ¹²ण्डीग्रेय्यो ? )दिशोर्मध्ये लाञ्छनं यद् व्यवस्थितम् ।
नैर्ऋतीयाम्ययोर्मध्ये तस्मात् तन्त्र¹³ प्रसारयेत् ॥ ४१ ॥

१ द. पीठ कंचपंचक° । २ द. चि । ३ द. श्य । ४ द. च । ५ द. कूटं कुर्याद्ध्यर्धेगेन सम-
सूत्राद्धिं । ६ मुद्रित पुस्तके ‘समसूत्रादि’ति स्यात् । ७ द. त्रं । ८ द. की । ९ द. मध्यमे । १० द.
तेषु संपातये द्वे खे द्वे द्वेग्विदिमं ( गं )तरे । ११ द. तां । १२ द. ऐंद्राम्रेयो दिशोमंध्ये; मुद्रित पुस्तके
‘ऐन्द्र्याग्नेय्यो’ इति पाठः स्यात् । १३ द. सूत्रं ।

४७० समराङ्गणसूत्रधारे
नैरृतीयाम्ययोर्मध्याद् वाय्वम्बुपदिगन्तरौ (रे) ।
वाय्वम्बुपदिशोर्मध्यादीशसोमदिगन्तरे१ ॥ ४२ ॥
तृतीयां +++++ कूटस्य जलान्तरम् ।
कूटयोरुभयोर्मध्ये सूक२राननसन्निभम् ॥ ४३ ॥
महापद्मतलच्छन्दः प्रोक्तोऽयं राजपूजितः ।
इदानीं वर्धमानस्य तलच्छन्दोऽभिधीयते ॥ ४४ ॥
चतुरश्रं ५भजेत् पञ्चदशधा क्षेत्रमादितः ।
कूटं३ द्विभागिकं +++++ सलिलान्तरम् ॥ ४५ ॥
पञ्जरं सार्ध ६+++ भागिकं सलिलान्तरम् ।
चतुर्भागा७ भवेच्छाला (द्विविद्ध्या र्व पञ्जरे मः ?) ॥ ४६ ॥
अर्धभागं प्रवेशस्तु शालास(स्व)८त्रं जलाध(ध्व)नः ।
अष्टाङ्गुलविनिष्क्रान्ते बाह्यतः शुभदर्शने ॥ ४७ ॥
भागपादं प्रवेशः स्यात् पञ्जरान्तज(र्ज)लाध्वै११नः ।
अर्धभागं प्रवेशस्तु ++++++++ ॥ ४८ ॥
जलान्तरं तृतीयं च कर्तव्यं भागसम्मितम् ।
अनन्तरं प्रकुर्वीत पञ्जरं सार्धभागिकम् ॥ ४९ ॥
१२भागमेकं तलच्छन्दो यथौवदमभिधीयते१३ ।
चतुरश्रं समं क्षेत्रमष्टाविंशतिधा भजेत् ॥ ५० ॥
कुर्यात् कूटं चतुर्भागं +++ सलिलान्तरम् ।
त्रिभागं पञ्जरं तद्वद् द्विभागं सलिलान्तरम् ॥ ५१ ॥
शालां षड्भागिकीं कुर्याज्जलमार्गं द्विभागिकम् ।
त्रिभागं पञ्जरं भूयश्चन्द्रशालाविभूषितम् ॥ ५२ ॥
पुनर्द्विभागिकं कुर्याच्चतुर्थं सलिलान्तरम् ।
विदधीत चतुर्भागं रथकं १४चै सुशोभनम् ॥ ५३ ॥
१ द. इतःपरं 'ईशशो मध्यादिन्द्रवह्निदिगंतरे ।' इत्यधिक पाठः । २ द. को । ३ द. भां । ४ द.
त्य । ५ द. क्षेत्रं । ६ द. भागं च । ७ द. गां । ८ द. श्व । ९ द. दे । १० द. न्न । ११ द. धनः ।
१२ वर्धमानतलच्छन्दलक्षणापरिसमाप्तावेव छन्दान्तरस्य लक्षणोपक्रमादादर्श ग्रन्थपातोऽनुमीयते । मुद्रित
पुस्तके पाठः । १३ द. दा । १४ द. वस्तु ।