साहित्यदर्पण (आचार्य विश्वनाथ - वाक्यं रसात्मकं काव्यम् सटीक)

The provided image is completely blank and does not contain any visible text to transcribe.

इस पृष्ठ पर कोई पठनीय पाठ (text) उपलब्ध नहीं है (यह पृष्ठ रिक्त/खाली है)।

६०८ साहित्यदर्पणे
प्रभुर्धनपरायणः सततदुर्गतः सज्जनो
नृपाङ्गनगतः खलो मनसि सप्त शल्यानि मे ॥'
इह केचिदाहुः—'शशिप्रभृतीनां शोभनत्वं खल्याशोभनत्वमपि
सदसद्योगः' इति । अन्ये तु—'शशिप्रभृतीनां स्वतःशोभनत्वं धूसरता-
दीनां त्वशोभनत्वमिति सदसद्योगः ।' अत्र हि शशिप्रभृतिषु धूसरादे-
रत्यन्तमनुचितत्वमिति विच्छित्तिविशेषस्यैव शोभनत्वे प्रक्रमादिति । इह
च खलेकपोतवत्सर्वेषां कारणानां साहित्येनावतारः । समाध्यलंकारे त्वेक-
कार्यं प्रति साधके समग्रेऽप्यन्यस्य काकतालीयन्यायेनापतनमिति भेदः ।
'अरुणे च तरुणि नयने तव मलिनं च प्रियस्य मुखम् ।
मुखमानतं च सखि ते ज्वलितश्चास्यान्तरे स्मरज्वलनः ॥'
अत्राद्येऽर्धे गुणयोर्यौगपद्यम्, द्वितीये क्रिययोः । उभयोर्यौगपद्ये
यथा —
'कलुषं च तवाहितेष्वकस्मात्सितपङ्केरुहसोदरश्रि चक्षुः ।
पतितं च महीपतीन्द्र तेषां वपुषि प्रस्फुटमापदां कटाक्षैः ॥'
र्गतत्वपर्यन्तानां ग्रहणम् । खलस्य तु स्वतोऽशोभनत्वं नृपाङ्गनगतत्वस्य शोभनत्व-
मिति वैपरीत्येन सदसद्योगः । मनोदुःखं प्रति धूसरत्वादिविशिष्टचन्द्रादयः कार-
णानि कारणीभूतानां विशेष्याणां विशेषणानां च यथासंभवं सतामसतां च योग
एव सदसद्योग इति भावः । अन्येषां मतमुपपादयति—अत्र हीति । विच्छि-
त्तिविशेषस्यैवेत्येवकारेण मनसील्यदेर्व्यावृत्तिः । नन्वेत्तन्निरर्थकमत्त आह—मन-
सीति । तथा च वाक्यसमापकत्वेनैव तत्मार्थकमिति भावः । प्रथममतं दूष-
यति—नृपाङ्गनगत इति । विशेषस्यैवेत्येवकारेण विशिष्टव्यवच्छेदः । तथा
चात्र विशेष्यविशेषणयोर्योग एव वैचित्र्यावहो नतु विशिष्टानां योगः । क्रमभेद-
रूपदोषावहत्वादिति भावः । समाध्यलंकारादस्य भेदमाह—इहेति । साहित्येन
मिलितत्वेनावतारः । समग्रे समर्थे पर्याप्ते काकतालीयन्यायेन अप्रतिसंहृतत्वेना-
पतनमुपस्थापनम् । यत्र कार्यविशेषं मिलितान्येव कारणानि जनयन्ति समुच्चयस्य
विषयः । यत्र त्वेकस्मिन्कारणे फलसाधनायानुष्ठीयमाने दैवादुत्पन्नेन कारणान्त-
रेण तत्फलस्य सुकरत्वं स समाधिरिति भावः ॥ गुणयौगपद्ये समुच्चयमाह—अ-
रुणे चेति । नायिकां प्रति सख्या उक्तिरियम् । नयने शृने इति शेषः ॥ कलु-
षमिति । रोषकषादिनमिल्यर्थः । सितपङ्केरुहस्य सोदरीसदृशी श्रीः शोभा यस्य
तत् । अस्य वैयधिकरण्ये एव प्रयोगप्राचुर्यं विच्छित्तिविशेषजनकत्वं च । क्षिति-
१. 'समन्वितं' इति मुद्रितपुस्तकेऽधिकम् ।

इस चित्र में कोई पठनीय पाठ (Text) उपलब्ध नहीं है। यह पृष्ठ रिक्त (Blank) प्रतीत हो रहा है।

SÂHITYA=DARPAṆA
BY
VIS'VANÂTHA KAVIRÂJA
With the commentary of
RÂMACHARAṆA TARKAVÂGÎS'A BHAṬṬÂCHÂRYA
ANNOTATED
With Introduction and Explanatory Commentaries
BY
MAHAMOHAPADHYAYA
PANDIT DURGÂPRSÂDA DVIVEDA
PRINCIPAL, MAHARAJA'S SANSKRIT COLLEGE, JAIPUR
MEMBER OF THE COURT AND FACULTY OF ORIENTAL LEARNING OF
THE BENARES HINDU UNIVERSITY.
Fourth Edition.
PUBLISHED BY
PÂNDURANG JÂWAJÎ,
PROPRIETOR OF THE "NIRṆAYA-SÂGAR" PRESS,
BOMBAY.
1922.
Price 4 Rupees.

SÂHITYA-DARPAṆA
BY
VIS'VANÂTHA KAVIRÂJA
With the commentary of
RÁMACHARAṆA-TARKAVÂGÎS'A BHAṬṬÁCHÁRYA.
ANNOTATED
With Introduction and Explanatory Commentaries
BY
MAHAMAHOPADHYAYA
PANDIT DURGÂPRASÂDA DVIVEDA
PRINCIPAL, MAHARAJA'S SANSKRIT COLLEGE JAIPUR
MEMBER OF THE COURT AND FACULTY OF ORIENTAL LEARNING OF
THE BENARES HINDU UNIVERSITY
Fourth Edition
PUBLISHED BY
PÂNDURANG JÂWAJÎ,
PROPRIETOR OF THE "NIRNAYA-SAGAR" PRESS,
BOMBAY
1922.
Price 3 Rupees

इस चित्र में कोई पाठ (text) उपलब्ध नहीं है, यह पृष्ठ पूरी तरह से रिक्त (blank) है।

साहित्यदर्पणः ।
श्रीविश्वनाथ-कविराज-प्रणीतः ।
श्रीरामचरण-तर्कवागीश-भट्टाचार्य-कृतया
विवृत्या समेतः ।
जयपुरराजकीयसंस्कृतकालेजाध्यक्ष-काशीहिन्दूयूनिवर्सिटी-
सभास्तार-सत्संप्रदायाचार्य-महामहो-
पाध्यायपदभाजा
श्रीदुर्गाप्रसादद्विवेदेन
संकलितया छायाख्यविवृतिपूर्त्या परिष्कृतः ।
स च
मुम्बय्यां निर्णयसागराख्ययन्त्रालये तदधिपतिनाङ्कयित्वा
प्राकाश्यं नीतः ।
३ संस्करणम् ।
शके १८४४, सन १९२२.
मूल्यं ४ रूप्यकाः

इस पृष्ठ पर कोई पठनीय पाठ (Text) उपलब्ध नहीं है।

इति । तदेतच्च, सूचितमेव अर्थालङ्कारं काव्यलिङ्गमित्यादिना निमित्ततल्लक्षण-
भावस्तद्व्यत्यासं व्यन्तारणं गमक गोपमेयभावं भजदवस्थान्तरं परिधत्ते -
एवं च विचारयित्वाद्यैर्मोऽतिरिक्तमिति, अज्ञातविषयविशेष इति नि-
प्रतिभानं परिभावनीयम् । तथा—शब्दः, द्रव्यं वा गुणो वा स्यात् कर्म,
धियो वा ज्ञानवदितो वा प्रातिभासिको वा स्यात्, दृश्यो
नित्यो वा कृतको वा स्यादित्यवधेयम् । प्रकृते सत्वाश्रयमात्र-
नीयमानोऽपि सदासत्त्वाभ्यावदवदुशे विद्यमानेने वस्तुनस्तद्भावान्तरं
गीयते । तत्र शिक्षा तावत्—( १ ) शिष्यतेऽनेनेति, शिक्षा । सा शिक्षा द्वेधा
स्वाभ्यास्यानुधारणसौकर्यात्पद्यमयी सुसंस्काररीतिमूलकत्वाद्गद्यमयी । वामनाद्यैर्नैमित्तिकत्व-
मपि सत्कवित्वमित्युक्तम् दण्डिनो मतानुसारतः इति सुस्पष्टमेव । प्रतिभाया-
श्चाभ्यासकृतशक्त्यात्मिको नैसर्गिक्याः पृथक्कृत्य
पद्यते । तदेवोक्तं, भगवता पतञ्जलिना महाभाष्ये—'ज्ञानाग्निः
—' इत्यादि ( प ) । तथा प्राकृतहृदयस्य हालेनोक्तम्—'अमिअं
० पडिउं गोअं जेण जाणन्ति' (गाथा १।२) इत्यादि । एतद्वन्मटेन पुन -
"अनभ्रवृष्टिः श्रवणामृतस्य
सरस्वती विभ्रम-जन्मभूमिः ।
वैदर्भरीतिः पठिता मुतेति
सीमान्दनाम जननी पृथिव्याम् ।'
'जयन्ति ते पञ्चमबाणसारं
चित्रोक्तिसन्दर्भविदग्धवेषम् ।

The provided image is completely blank and contains no text.

भूमिका । ५
इति निरवाचि । निघण्टुप्रभृतीनां शब्दानामेतदनुमार्गेण व्युत्पादनम् । बहुत्र
ग्रन्थान्तरे सत्यप्यहोरात्रादितो होरादिशब्दव्युत्पादनमेतदुपज्ञमेव निधीयत इत्यलं प्रस-
ङ्गान्तरेण । प्रकृते श्रौतानि स्मार्त्तानि चोदाहरणानि बहूनि । तन्निदर्शत्तु—
‘मधुकैटभदानवेन्द्रमेदः-
प्लवचिन्ता विषमैव मेदिनी यम् ।
अधिवास्य यदि स्वकैर्यशोभि-
र्धिरसैनामुपभुञ्जते नरेन्द्राः ॥’ ( अनर्घ. १।१८ )
इत्यादिनानुमेयम् । एवं च मेदसो मेदिनीति नैरुक्ताः । मियतेस्तु वैयाकरणाः ॥
( ५ ) छाद्यते, वा छाद्यतेऽनेनेति छन्द इति नैरुक्ताः । छन्दयतेऽनेनेति तु वैया-
करणाः । तत्र चेद् ज्ञानादपि काव्येषु गानमिति तत्तद्विद्भिः पद्यगद्यानुरञ्-
जनीति गङ्गादास लक्षणोक्तम् । तत्र रजगणितानयो रगतौ—
‘द्विजपुरपरिमथ्यकारी यो
नरपतिरतिधनलुब्धात्मा ।
अयमिह निपतति पापोऽसौ
फलमिव पक्वतरं वृन्तात् ॥’

The provided image is completely blank and contains no text.

भूमिका । ७
पुरुषस्त्वमेव किल पञ्चविंशकः
स्फुटचूलिकार्थवचनैर्निगद्यसे ॥
( हरविजये ६।१८ )
'मैत्र्यादिचित्तपरिकर्मविदो विधाय
क्लेशप्रहाणमिह लब्धसबीजयोगाः ।
ख्यातिं च सत्त्वपुरुषान्यताऽधिगम्य
वाञ्छन्ति तामपि समाधिभृतो निरोद्धम् ॥'
( शिशु. ४।५५ )
पूज्यगङ्गाधरयोगा—
'क्रतौ शुभे जाग्रत्वमपि फलयोशे प्रनुमनां
न कर्म प्रध्वस्तं फलति पुरुषाराधनमृते ।
अनन्त्यां संप्रेक्ष्य क्रतुषु फलदानप्रतिभुवं
श्रुतौ श्रद्धां बद्धा कृतपरिकरः कर्मसु जनः ॥'
चिदर्भा ।
'निःश्वसितमस्य वेदा वीक्षितमेतस्य पञ्च भूतानि ।
स्मितमेतस्य चराचरमस्य च रूपं महाप्रलयः ॥'

'कालः स्वभावो नियतिर्यदृच्छा
भूतानि योनिः पुरुष इति चिन्त्या ।
संयोग एषां न त्वात्मभावा-
दात्माप्यनीशः सुखदुःखहेतोः ॥ (१।२)'
इति कालस्वभावाद्यवादिन्या श्वेताश्वतराणां मन्त्रोपनिषदा व्यक्ततरमव-
सीयते । एवं वाजसनेयिनां ब्राह्मणोपनिषदा—'इतिहासः पुराणं विद्या उप-
निषदः श्लोकाः सूत्राण्यनुव्याख्यानानि व्याख्यानानि' इति । एवमेव छान्दो-
ग्योपनिषदापि— 'इतिहासपुराणं पञ्चमं वेदानां वेदं पित्र्यं राशिदैवं निधिर्वा-
कोवाक्यमेकायनं देवविद्यां ब्रह्मविद्यां भूतविद्यां क्षत्रविद्यां नक्षत्रविद्यां सर्पदे-
वजनविद्यां' इति । साहित्यप्रतिपाद्यं दृश्यकाव्यमधिकृत्य भगवता भरतेन तु
स्पष्टमाम्नातम्—
'जग्राह पाठ्यमृग्वेदात्सामभ्यो गीतमेव च ।
यजुर्वेदादभिनयान्त्रसानाथर्वणादपि ॥'
(नाट्यशा० १।१७)
आग्नेये तु श्रव्यदृश्ये उभे अपि काव्ये सम्यग् व्युत्पादिते इत्युपरिष्टान्निवेदि-
ष्यते । एतेनान्यशास्त्रवत् साहित्यस्यापि वेदोपजीवकत्वम्, तत एव साहित्यमूलस्य
वेदाङ्गोपाङ्गसमानकालिकत्वं च प्रतिपत्तव्यम् ॥
तत्रभवतो राजशेखरस्य काव्यमीमांसायां कविरहस्ये तु निरूपितार्थो
महतार्थवादेन प्रस्तूयते—“ययोपदिदेश श्रीकण्ठः परमेष्ठिवैकुण्ठादिभ्यश्चतुःषष्टये
शिष्येभ्यः । सोऽपि भगवान् स्वयम्भूरिच्छाजन्मभ्यः स्वान्तेवासिभ्यः । तेषु
सारस्वतेयश्छन्द्रीसामपि वन्द्यः काव्यपुरुष आसीत् । तं च सर्वसमयविदं
दिव्येन चक्षुषा भविष्यदर्थदर्शिनं भूर्भुवःस्वस्त्रितयवर्तिनीषु प्रजासु हितकाम्यया-
प्रजापतिः काव्यविद्याप्रवर्तनायै प्रायुङ्क्त । सोऽष्टादशाधिकरणीं दिव्येभ्यः काव्यविद्या-
मन्तरेभ्यः सप्रपञ्चं प्रोवाच । तत्र कविरहस्यं सहस्राक्षः समाम्नासीत्, औक्ति-
कमुक्तिगर्भः, रीतिनिर्णयं सुवर्णनाभः, आनुप्रासिकं प्रचेतायनः, यमकानि-चित्रं
चित्राङ्गदः, शब्दश्लेषं शेषः, वास्तवं पुलस्त्यः, औपम्यमौपकायनः, अतिशयं
पाराशरः, अर्थश्लेषमुतथ्यः, उभयालंकारिकं कुबेरः, वैनोदिकं कामदेवः, रूपक-
निरूपणीयं भरतः, रसाधिकारिकं नन्दिकेश्वरः, दोषाधिकरणं धिषणः, गुणापा-
दानिकमुपमन्युः, औपनिषदिकं कुचमार इति । ततस्ते पृथक् पृथक् स्वशास्त्राणि
विर्रयाञ्चक्रुः ।
हन्तैवं गुरुभ्यो गिरः पुष्णन् पुराणीं शृणुम स्म, यत्किल धिषणं शिष्याः कथाप्रसङ्गे
पप्रच्छुः, कीदृशः पुनरयं सारस्वतेयः काव्यपुरुषो वो गुरुरिति । स तान् बृह-

पाद-टिप्पणी (Footnote):
. काल इति वादिनः, स्वभाव इति लोकायतिकाः, नियतिरिति मीमांसकाः,
निरिच्छाः, भूतानीति जगन्नित्यत्ववादिनः, योनिरिति प्रकृतिवादिनः, पुरुष
ºश्वराः जगतः कारणं प्रतिपेदिरे ॥

भूमिका। ९
तापतिरुचे । पुरा पुत्रीयन्ती सरस्वती तुषारगिरौ (तपस्यामास) प्रीतेन मनसा
तां विरिञ्चः प्रोवाच-पुत्रं ते सृजामि । अथैषा काव्यपुरुषं सुषुवे । सोऽभ्युत्थाय
नपादोपग्रहं छन्दस्वतीं वाचमुदचीचरत् ।
यदेतद्वाङ्मयं विश्वमर्थमूर्त्या विवर्तते ।
सोऽस्मि काव्यपुमानम्ब पादौ वन्देय तावकौ ॥
तामाम्नायदृष्टचरीमुपलभ्य भाषाविषये छन्दोमुद्रां देवीं ससंमदमङ्कपर्यङ्केनादाय
तमुदलापयत् । वत्स, सच्छन्दस्काया गिरः प्रणेतः, वाङ्मयमातरमपि मातरं
मां विजयसे । प्रशस्यतमं चेदमुदाहरन्ति यदुत 'पुत्रात्पराजयो द्वितीयं पुत्रजन्म'
इति । वृत्तं पूर्वे हि विद्वांसो गद्यं ददृशुर्न पद्यम् । तदुपक्रमथातश्छन्दस्खद्वचः
प्रवर्त्स्यति । अहो श्लाघनीयोऽसि । शब्दार्थौ ते शरीरम् संस्कृतं मुखम्, प्राकृतं
बाहुः, जघनमपभ्रंशः पैशाचं पादौ, उरो मिश्रम् । समः प्रसन्नो मधुर उदार
ओजस्वी चासि । उक्तिचणं च ते वचः, रस आत्मा रोमाणि छन्दांसि, प्रश्नोत्तर-
प्रवह्लिकादिकं च वाक्केलिः, अनुप्रासोपमादयश्च त्वामलंकुर्वन्ति । भविष्यतोऽर्थ-
स्याभिधात्री श्रुतिरपि भवन्तमभिष्टौति-
चत्वारि शृङ्गा त्रयो अस्य पादा
द्वे शीर्षे सप्त हस्तासो अस्य ।
त्रिधा बद्धो वृषभो रोरवीति
महो देवो मर्त्याँ आ विवेश ॥ (ऋ. सं. ३ अष्ट. ८ अ. १० व.)
'तथापि संशृणु प्रगल्भस्य पुंसः कर्म, बालोचितं चेष्टस्व' इति निगद्य निवेश्य
चैनमनोवाहाद्रयिणि गण्डशैलतलनल्पे स्नातुमभ्रगङ्गां जगाम । तावच्च कुशान्
समिधश्च समाहर्तुं नि स्सतो महामुनिरुशनाः परिवृत्ते पूषण्युष्मोपप्लुतं तमद्राक्षीत् ।
कस्यायमनाथो बाल इति चिन्तयन् स्वाश्रमपदमनैषीत् । क्षणादाश्वस्तश्च स
सारस्वतेयस्तस्मै छन्दस्वतीं वाचं समचारयत् । अक्लाद्विस्मापयन् स चा-
न्युवाच-
या दुग्धापि न दुग्धेव कविदोग्धृभिरन्वहम् ।
हृदिनः संनिधत्तां सा सूक्तिधेनुः सरस्वती ॥ इति ।
तत्पूर्वकमध्येतृणां च सुमेधस्त्वमादिदेश । ततः प्रभृति तमुशनसं मन्तं कवि-
रित्याचक्षते । तदुपचाराच्च कवयः कवय इति लोकयात्रा कविशब्दश्च 'कवृ वर्ण'
इत्यस्य धातोः काव्यकर्मणो रूपम् । काव्यैकरूपत्वाच्च सारस्वतेयोऽपि काव्य-
पुरुष इति भक्त्या प्रयुज्यते । ततश्च विनिवृत्तः वाग्देवी तत्र पुत्रमपश्यन्ती महोत्सङ्गदयं
चक्रन्द । प्रसङ्गतश्च वाल्मीकिर्मुनिर्वृत्तं सप्रश्रयं तदुदन्तमुदाहृत्य भगवत्यै
द्युसूतैराश्रमपदमदर्शयत् । सापि प्रस्रुतपयोधरा पुत्राद्वाङ्गालंगं ददाना शिरसि
च चुम्बन्ती स्वस्तिमन्ता चेतसा प्राचेतसायापि महर्षये निभृतं सच्छन्दांसि वचांसि
प्रायच्छत् । अनुप्रेषितश्च स तया निषादनिहतसहचरीकं क्रौञ्चयुवानं च्छान्दो-
कार्यानिशं क्रन्दन्तमुदीक्ष्य शोकाद्वाञ्छ्लोकमनुजगाद-

१२ साहित्यदर्पणे
—न् नैतत् प्रतीमः । तमात्मदेवं शरणं प्रपद्ये संसारसागरनिमज्जनत्रासत्रम्
... । आत्मादिदेवो योगदर्शने—'क्लेशकर्मविपाकाशयैरपरामृष्टः
पुरुषविशेष ईश्वरः' (१।२४) इत्येवं लक्षयत सूत्रिन पुनर्व्याचिख्यासायां—
'स पूर्वेषामपि गुरुः कालेनानवच्छेदात्' (१।२६) इत्यनेन गुणप्राधान्यविभक्त
तच्छरीरादिसिद्धिरभ्युपेये । इयं च 'हिरण्यगर्भः समवर्तताग्रे—' (ऋ. सं. ८
. . . . .) इति श्रुत्यनुगृहीतया 'स वै शरीरी प्रथमः स वै पुरुष उच्यते ।
आदिकर्ता स भूतानां ब्रह्माऽग्रे समवर्तत ॥' इति स्मृत्या प्रथमशरीरिणो ब्रह्मणो
जन्मप्रतिपादिकाऽपि प्रतीयते । तत्र पूर्वं द्वितीयस्य शरीरिणः श्रवणस्मरणा-
दभ्यस्तान् सर्वान् वेदमन्त्रान् ब्रह्मणो हृदि वेदाः प्रादुर्बभूवुरिति । अत एव 'तेने
ब्रह्म हृदा य आदिकवये' इत्यादि स्मर्यते गोप्यामादिकालो ब्रह्मद्वारको वेदानां
प्रकाश इति । तथा चाम्नायते—'यज्ञेन वाचः पदवीयमायन्तामन्व-
विन्दन्नृषिषु प्रविष्टाम्' (ऋ. सं. ८. २. २३) इति । 'युगान्तेऽन्तर्हितान्वे-
दानितिहाससमन्वितान् । भेजिरे तपसा पूर्वेमनुज्ञाताः स्वयंभुवा ॥' इति ।
न चात्र मन्त्रान्तरेष्वग्न्याद्युपलम्भप्रतीतेरग्न्यादिरपि तत्प्रणयनकालो न भवितु-
मर्हति 'वाचा विरूप नित्यया' (ऋ. सं. ६. ५. २५)
इत्यादिश्रुतिभ्यो वेदनित्यताप्रतीतेः । एतदेवावलम्ब्य भगवता जैमिनिना पूर्वमी-
मांसायां 'औत्पत्तिकस्तु शब्दस्यार्थेन सम्बन्धः' (१।१।५) इत्यादिद्वादशसूत्रैर्नित्यत्वं
व्यवस्थाप्य 'नित्यस्तु स्याद्दर्शनस्य परार्थत्वात्' (१।१।१८) इत्यादि-
सूत्रैर्वेदानां नित्यत्वमभिहितम् । उत्तरमीमांसायामपि भगवता पाराशर्येण
ब्रह्मणो वेदकर्तृत्वमङ्गीकृत्यापि 'शास्त्रयोनित्वात्' सूत्रयतापि 'अत एव च नित्यत्वम्'
(१।१।३) इत्यादिना वेदानां नित्यत्वं व्यवस्थापितम् ।
... ऋष्यादीनां मन्त्रदर्शनं विधीयते—'उतानि मैत्रावरुणो वसि-
ष्ठो...' इत्यादि । 'इमामू षु प्रभृतिं सत्रसाध्यै' इत्यनेन विश्वेदेवा मुञ्चरे
... (ऋ. सं. ... ६) इति । एतद्द्ष्टव्यम् निरुक्तम् (५ अ.
. . . . ऋ. २ प्रपा. २ ब्रा. २२ कं.) इति च,
तथा चोक्तं निरुक्ते (२. ७. २-३) इत्येवमादयोऽन्येऽपि म-
न्त्रा दृश्यन्ते । ... संप्रदायप्रवृत्तस्तस्योपदेशादिवदुक्त-
... 'साक्षात्कृतधर्माण ऋषयो बभूवुस्तेऽवरेभ्योऽसाक्षात्कृतधर्मभ्य
उपदेशेन मन्त्रान् सम्प्रादुः उपदेशाय ग्लायन्तोऽवरे बिल्मग्रहणाये-
मं ग्रन्थं समाम्नासिषुर्वेदं च वेदाङ्गानि च' इति । तत एव पुनरिति-
हासपुराणं पञ्चमं वेदानां वेदं इति श्रुता 'इतिहासवेदः सोऽयं' इति
... शतपथब्राह्मणे श्रुतत्वात् ।
... तथा चोक्तम्—'इतिहासपुराणाभ्यां वेदं समुपबृंहयेत् । बिभेत्य-
ल्पश्रुताद्वेदो मामयं प्रहरिष्यति ॥' इति । तस्मात् मन्त्रब्राह्मणात्मकं वेद-
राशिमवगम्य तदुपजीव्यतया पूर्वतनैः श्रीभरतमुनिप्रभृतिभिः पञ्च-
मवेदरूपं काव्यशास्त्रं निरमायीत्युक्तम् । तस्य काव्यशास्त्रस्य साक्षात्-

सुपलभ्यन्ते । तथाहि-छान्दोग्ये "यो ह वै वसिष्ठं वेद, वसिष्ठो ह स्वानां
भवति. वाग्वाव वसिष्ठः" इति वसिष्ठपदार्थव्युत्पादनम् । एवमन्येषामपि
व्यङ्ग्या द्रष्टव्या । निरुक्ते "-इन्द्रशत्रुः तस्को वृत्रो मेघ इति नैरुक्ताः, त्वाष्ट्रोऽ
सुर इत्यैतिहासिका अपां च ज्योतिषा च मिश्रीभावकर्मणो वर्षकर्म जायते तत्रोप-
मार्थेन युद्धवर्णा भवन्ति, अहिवत्तु खलु मन्त्रवर्णा ब्राह्मणवादाश्च-" (२. ५.
२) इति वृत्रवधख्यातत्त्वम् । एवं प्रजापतेः सुतानुगमनम्, इन्द्रस्य चाहल्या-
भिगमनम्, इत्यादि नियतार्थतया नीयमानमुपलभ्यते । श्रूयते हि ऋक्संहिता-
यां 'रुशद्गवां उषसो न जार -' ( १. ५. १३ ) इति । 'उषो न जारः
पृथुपाजो-' ( ५ ३ १३) इति च । एतदेव पुनर्ऋक्संहितायां ऐतरेये
ब्राह्मणे-'प्रजापतिर्वै स्वां दुहितरमभ्यध्यायद् दिवमित्यन्य आहुरुषसमित्यन्ये
तामृश्यो भूत्वा रोहितं भूतामभ्यैत्- इति कथारूपेण निरूपितम् । अत्र कैलि-
ङ्गिप्रभवभाष्यवार्तिककाराः - 'प्रजापतित्वादग्रजापालनाद्विवारादादित्य एवोच्यते।
स चारुणोदयवेलायामुषसमनुसञ्चरन्मैथुत् । सा तदागमनादेवोपगता इति स्युर्दुहितृ-
रूपेण व्यपदिश्यते । तस्यां चारुणकिरणात्मबीजनिक्षेपात्स्त्रीपुरुषयोगवदुपचर-
न्त्याहुः । यथैवं 'प्रजानाथं त्वाद्यं प्रथममथिव स्वां दुहितरं मृगे रोहित्भूतां
रिरंसुमियमभ्यस्य वपुषा । धनुष्पाणेर्यातं दिवमपि सपत्राकृतममुं त्रसन्तं तेऽद्यापि
त्यजति न मृगव्याधरभसः ॥' इति नक्षत्रवृत्त्युसत्तिनिरूपणपरितं मन्दिकेश्वरवच-
नपि द्रष्टव्यम् । एवमेव ऋक्संहितायां 'उदीरय पितरा जार आमर्ग-' ( ३. ३.
१०) इति । एतन्जारपदमालम्ब्य तैत्तिरीयारण्यके ' -वै राजमन्दिन्,
अहल्यायै जार, कौशिकब्राह्मण, गौतमब्रुवाण-' ( १. १२ ) इति पाणिनि-
सूत्रेण शब्दानित्यत्वे ( ६ । २ । २७) तथा शतपथब्राह्मणे ( ३. ३. ४.
१८ ) । दर्शितोदाहरणाइह वाल्मीकीये रामायणे द्रष्टव्यम् ( १. ४८-४९ )
अत्र निरुक्तकाराः - 'आदित्योऽत्र जार उच्यते रात्रेर्जरयित्रा-' ( ३. ३.
१४) । वार्तिककारा अपि-'एवं चन्द्रात्मको दर्शनादभिनिष्क्रान्तत्वाच्च
रात्रिं च रहसि लीयमानामभिसरेत्स्यादुपपात्यागाद् द्यावाचन्द्रमसो रौहिण्य-
र्थात् काम इतीच्छेतिविधेयत्वावित्य एषामनङ्गजराद्युच्यते, न तु पृथिवीपति-
रिन्द्र इति दिवः । एषो पिता वेदा इति स्थितम् ॥
यत्तु पुनरुच्यते- 'ऋक् शाखाः सहस्रं तथा यजूंषि शते । उक्थानि
दशधा चाथर्वणानि तथा ( पु. र. पृ० ६० ; पु. प्र. पृ० ३;
अ. प्र. पृ० ९९ द्र.) इति। ऐतरेये- 'ऋग्भिः पूर्वाह्णे दिवि देव ईयते यजु-
र्वेदे तिष्ठति मध्यन्दिनं' (५. ४. ७) इति । एतच्च श्रुतिषु - ऋग्विदध्वर्युरथर्व-
यवं साम्नां समाहारम् । पुरोः प्रतीच्योरथवाऽप्यनुष्ठातुम् ' ( प्र. ९ )
इत्यतिशयेन देवतानामेव च प्रतिपादनान्नोचे, तदपि-यथाऽऽहुः मूर्धातः
पदगमनात्पादपादित्यात् नियतं दैवतमुपपादयेयुः । तथा चेतिहास-
दर्शनादिति सूत्राणि सन्ति । यत्र द्वयोश्च संवत्संवादो दृश्यते च तदाख्यान-
रूपमपि मन्यते । तस्मात् सुस्पष्टमेतदुच्यते- तथा देवानां प्राणाः समूहाः
ऋ० भू० २

इस पृष्ठ पर कोई पठनीय पाठ्य सामग्री (टेक्स्ट) उपलब्ध नहीं है।

भूमिका ।
श्रौतस्मार्त्तधृतिरपि नमनोनियोगं विवेचनीयाम् । अतो नित्या वेदा इत्येव
स्थितम् ॥
यत्त्वत्र साम्प्रतिका वेदवाचस्पतयो दयानन्दस्वामिन ऋग्वेदादिभाष्यभूमि-
कायां वेदानां नित्यत्वमङ्गीकृत्यापि तदुत्पत्तिगणनाप्रकारोन्नयेन त्रेधा भ्रमोऽजनि ।
नित्यस्योत्पत्तिकालप्रदर्शनं प्रथमो भ्रम । उत्पत्तिकालप्रदर्शने सायंभुवादिसप्त-
मन्वन्तर संधिकालस्य ( १९७२९६००० ) एतावद्वर्षसंख्यस्य परिसङ्ख्यो द्वितीयो
भ्रम । यत्तद्गणनायामेकनमत्या महायुगैरष्टौ मनु ब्रह्मणो दिने तु चतुर्दश
मन्व एवं षड्नं सहस्रं द्यादिनं भवति ७१×१४=९९४ । तन्मृषेव शनिवार-
भोजनं शिरस्यापन्नमिति उत्पत्तिकालोऽपि यदि वक्तव्यस्तर्हि ब्राह्मवत्सारारम्भ इति तृ-
तीयो भ्रमः । परं नहि ब्रह्मणो नित्यभावे वेदनित्यत्वं संघटते । यत्रैषा गण-
नपद्धति - मानुषयुगानि ।
दैवयुगानि ।
१२००००=( ३६०×१२०००० )=४३२००००
ब्र. दि=१०००×१२००००=( १०००×४३२०००० )=४३२०००००००
अथवा, एवम्गुणान् चतुर्दशगुणान् ४२९४०८०००० खसप्ति-
रैन =५९८००००=१५१५७२८००० युतं ब्रह्मदिनं भवति ।
अजरिसम्वत्सराणाम्-
७१/मनु ४३२००००=३०६७२००००
६×३०६७२००००=१८४०३२००००
७/मन्डुः सं. १९७२९६०००= १९७२९६०००
= २७×४३२०००० = ११६६४००००
कृतम् = १७२८०००
त्रेता = १२९६०००
द्वापरम् = ८६४०००
इसादौ गतः = १९७९
= ९९,३९२७५,९८- सम

• यदिक नो एव हि यस्तु ...
  सगुणम् गभीरं वेदा ... सत्यम् ...
  यद्वद्वा वेद ...
  भूतार्थे तत्त्वमज्ञात्वा ...
  प्रमाणमुत्सारयन्ति हन्त ...
  विन्दितान् गणयन्तः ...
  अथ वा ... नित्यत्वं ...
  कार्येति ... नित्यत्व ...
  ...
  ...
  ...