साहित्यदर्पण (आचार्य विश्वनाथ - वाक्यं रसात्मकं काव्यम् सटीक)

२१० साहित्यदर्पणे
अत्र 'भ्रम धार्मिक-' इत्यतो भ्रमणस्य विधिः प्रकृतेऽनुपयुज्य-
नतया भ्रमणनिषेधे पर्यवस्यतीति विपरीतलक्षणाशङ्का न कार्या ।
खलु विधिनिषेधावुत्पत्स्यमानाववे निषेधविध्योः पर्यवस्यतस्तत्रैवा-
वसरः । यत्र पुनः प्रकरणादिपर्यालोचनेन विधिनिषेधयोर्विपर्ययो
ऽवगम्यते तत्र ध्वनित्वमेव ।
तदुक्तम्—
'क्वचिद्वाच्यतया ख्यातिः क्वचित्ख्यातस्य बाधनम् ।
पूर्वत्र लक्षणैव स्यादुत्तरत्राभिधैव तु ॥'
अत्राद्ये मुख्यार्थस्यार्थान्तरे सङ्क्रमणं प्रवेशः, न तु तिरोभाव
अत एवात्राजहत्स्वार्था लक्षणा । द्वितीये तु स्वार्थस्यात्यन्तं तिरोभा-
त्वाज्जहत्स्वार्था ।
विवक्षिताभिधेयोऽपि द्विभेदः प्रथमं मतः ।
असंलक्ष्यक्रमो यत्र व्यङ्ग्यो लक्ष्यक्रमस्तथा ॥ ४ ॥
विवक्षितान्यपरवाच्योऽपि ध्वनिरेसंलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यः संलक्ष्य-
व्यङ्ग्यश्चेति द्विविधः ।
गोदावरीकच्छकुञ्जवासिना सिंहिनेन ॥' इति सम्बद्धम् । आश्रमस्थायि कुतो
गोदावरीकुञ्जन्ते सङ्केतस्थाने प्रच्छन्नपुंश्चावचनेन कृतसङ्केतभङ्गे स्वप्रेरितदुष्ट-
द्वेपेणाप्यनिवृत्तं धार्मिकं प्रति तस्या एव दिनान्तरे उक्तिरियम् । गोदा गोदावरी
यो दिनान्तरे तामुद्धरयति स वा गोदावरीतीरकुञ्जवासिना हन्यतामिति सा-
द्वन्वयः । प्रकृते ता पर्यापर्याभूतसङ्गीकार । उत्पत्स्यमानौ नान्यथा-
न्वयबोधौ । अन्वयबोधात्प्रागित्यर्थः । तदवसरो विपरीतलक्षणावसरो
नात्र लक्षणातूलध्वनेरवसरो नाम्नाऽर्थः । ध्वनित्वमितिामूलध्वनित्वम् ॥ वाच्य-
तया विपरीतार्ये पर्यवसानतया ख्यातिस्त्वन्वयबोधः । ख्यातम्यान्वयबोधस्य
वैधुर्य्य बाधनं वाधोदयादिपर्यन्तवैयर्थ्यावसानम् । लक्षणा लक्षणामूलो ध्वनि-
रभिधा अभिधामूलो ध्वनिः । अत्र लक्षणामूलध्वनौ । आद्यस्यान्तरप्रवेश-
श्चे । द्वितीयेऽत्यन्ततिरस्कृतस्य चोद्ध्यार्थं लक्षणानुपपत्तेः ॥ प्रथममिति
पश्चादन्यतरे भेदा वक्तव्या इति भावः । यत्र ध्वनौ । लक्ष्यक्रम इति । क्रम-

1. असंलक्ष्येति । व्यङ्ग्य न व्यङ्ग्यत्वेन इव बोधानन्तरं यथा हेतुहेतुम-
   द्भावतस्तः । मुष्टे प्रहारेण तीक्ष्णप्रहारेण विन्ध्यो मूलं भवति तद्विधं सहभाव-

१. '-प्रयुक्ततया' ग. २. 'विपरीतरूपावसर' इति ग. ३. समुद्रोद्धता' इति ग.
'४. 'व्यङ्ग्यस्य प्रद्योत' इति ग.

चतुर्थः परिच्छेदः । १११
तत्राद्यो रसभावादिर्नैकः पद्येऽत्र गण्यते ।
एकोऽपि भेदानन्त्यादसंलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यश्च यत् ॥ ४ ।
उक्तस्वरूपो भावादिरसप्रभृत्यनन्तः । तथा हि रत्यादिर्-
भावादीनां विभावानुभावव्यभिचारिभेदेन, स्थायिभावानां
प्रत्येकमवान्तरभेदेन, विभावानुभावादीनामपि
वक्ष्यमाणलक्षणत्वात्तद्रूपतापादन-
श्चापि — प्रत्येकमवान्तरभेदाद्देशकालाद्यवस्था-
गुणानुकूलत्वादिभेदात्प्रत्येकं रसो भवतीति
. गणना कृतेषाम् ।

The provided image is completely blank (white) and contains no text. Please upload a clear image containing the text you would like transcribed.

इस पृष्ठ पर कोई पठनीय पाठ (Text) उपलब्ध नहीं है (यह पृष्ठ रिक्त/ब्लैंक है)।

The provided image is completely blank (white) and contains no text. Please upload an image with visible text to transcribe.

इस पृष्ठ/छवि पर कोई पठनीय पाठ (Text) उपलब्ध नहीं है (यह पृष्ठ रिक्त है)।

The provided image is completely blank and does not contain any text.

प्रस्तुत छवि पूर्णतः रिक्त (सफ़ेद/खाली) है, इसमें कोई पाठ (टेक्स्ट) उपलब्ध नहीं है।

२१० साहित्यदर्पणे
अत्र 'भ्रम धार्मिक-' इत्यतो भ्रमणस्य विधिः प्रकृतेऽनुपयुञ्ज-
नतया अमणनिषेधे पर्यवस्यतीति विपरीतलक्षणाशङ्का न कार्या।
खलु विधिनिषेधावुत्पत्स्यमानावॆव निषेधविध्योः पर्यवस्यतस्तत्रैव त-
वसरः। यत्र पुनः प्रकरणादिपर्यालोचनेन विधिनिषेधयोर्भाति
अवगम्येते तत्र ध्वनित्वमेव।
तदुक्तम्-
'क्वचिद्बाध्यतया ख्यातिः क्वचित्ख्यातस्य बाधनम्।
पूर्वत्र लक्षणैव स्यादावुत्तरत्राभिधैव तु॥'
अत्राद्ये मुख्यस्यार्थस्यार्थान्तरे सङ्क्रमणं प्रवेश , न तु तिरोभावः
अत एवात्राजहत्स्वार्था लक्षणा। द्वितीये तु स्वार्थस्यात्यन्तं तिरस्कृ-
त्वाज्जहत्स्वार्था।
विवक्षिताभिधेयोऽपि द्विभेदः प्रथमं मतः।
असंलक्ष्यक्रमो यत्र व्यङ्ग्यो लक्ष्यक्रमस्तथा॥ ४॥
विवँक्षितान्यपरवाच्योऽपि ध्वनिरेसंलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यः संलक्ष्यक्रम-
व्यङ्ग्यश्चेति द्विविधः।
गोदावरीकच्छकुञ्जवासिना दृप्तसिंहेन॥' इति संस्कृतम्। आश्रमस्थाया कुट्याः
गोदावरीकुञ्जरूपे सङ्केतस्थाने प्रत्यहं पुष्पप्रचयेन कृतसङ्केतभङ्गं श्वप्रेरितकुङ्गेने-
द्रवेणाप्यनिवृत्तं धार्मिकं प्रति तस्या एव दिनान्तरे उक्तिरियम्। गोदा गोदावरी।
यो दिनान्तरे त्वामुद्वेजयति स श्वा गोदावरीतीरनिकुञ्जवासिना दृप्तसिंहेन मारितः
इत्यन्वयः। प्रकृते तात्पर्यविषयीभूतस्वैरविहारे। उत्पत्स्यमानौ उत्पत्स्यमाना-
न्वयबोधौ। अन्वयबोधात्प्रागित्यर्थः। तदवसरो विपरीतलक्षणावसरः। एव-
चात्र लक्षणामूलध्वनेरवसरो नास्तीत्यर्थः। ध्वनित्वमभिधामूलध्वनित्वम्॥ बाध्य-
तया विपरीतार्ये पर्यवसन्नतया ख्यातिरन्वयबोधः। ख्यातस्यान्वयबोधवि-
षयीभूतस्य वाधनं बाधोदयाद्विपरीतार्थपर्यवसानम्। लक्षणा लक्षणामूलो ध्वनिः।
अभिधा अभिधामूलो ध्वनिः। अत्र लक्षणामूलध्वनौ। आद्येऽर्थान्तरसङ्क्रमितवा-
च्ये। द्वितीयेऽत्यन्ततिरस्कृतवाच्ये जहत्स्वार्था लक्षणेत्यनुषज्यते॥ प्रथममिति।
पश्चादस्यापरे भेदा वक्तव्या इति भावः। यत्र ध्वनौ। लक्ष्यक्रम इति। व्यङ्ग्य-

1. असंलक्ष्येति। सम्यङ् न लक्षयितुं शक्यः क्रमः पौर्वापर्यं यस्य तादृशो व्यङ्गो
   यस्मिन्सः। स्फुटे प्रकरणे झटिति प्रतीतेषु विभावात्नुभावव्यभिचारिषु महदप्युदीर्णे
   १. '-क्रमव्यङ्ग्य' ग २. 'लक्ष्यव्यङ्ग्यक्रमः पर' ग. ३ ग पुस्तके तु 'विवक्षित-' इत्यादि
   'द्विविध' इत्यन्तं पाठो नास्ति

अलंकारशब्दस्य पृथगुपादानादनलंकारं वस्तुमात्रं गृह्यते । तत्र
स्वरूपशब्दशक्त्युद्भवो व्यङ्ग्यो यथा—
पन्थिअ ण एत्थ सत्थरमत्थि मणं पत्थरत्थले गामे ।
उण्णअ पओहरं पेक्खिऊण जइ वससि ता वससु ॥
अत्र सत्थरादिशब्दशक्त्या यद्युपभोगक्षमोऽसि तदास्स्वेति वस्तु
व्यज्यते ।
अलंकाररूपो यथा—'दुर्गालङ्घितविग्रहः-' इत्यादौ (६२ पृ.) ।
अत्र प्राकरणिकस्योमानाममहादेवीवल्लभभानुदेवनामनृपतेर्वर्णने द्वि-
इति । 'व्यङ्ग्यस्य' इति शेषः । अनलंकारमिति । अलंकारशब्दोऽत्र धर्म-
परः । तेन न विद्यते अलंकारो यत्रेति बहुव्रीहिः । तत्पुरुषसमासे क्लीबत्वं न
स्यात् । 'शेषतत्पुरुषद्वन्द्वावन्त्यस्थपदलिङ्गौ' इत्यनुशासनेन पुंस्त्वप्रसङ्गेः ॥
पन्थिअ इति । 'पथिक नात्र संस्तरमस्ति मनाक्प्रस्तरस्थले ग्रामे । उन्नतपयो-
धरं प्रेक्ष्य यदि वससि तद्वस ॥' इति संस्कृतम् । निवासार्थिनं पथिकं प्रति सूर्य-
त्या उक्तिरियम् । संस्तरं शयनीयकटं मनागल्पमपि नास्ति । प्रस्तर एव
यं स्वपिषि इति दर्शयति—प्रस्तरस्थल इति । पयोधरं मेघम् तत्तदा निवा-
सोपयुक्तं शयनीयकटादिकमत्र नास्त्येव । मेघप्रतिरुद्धगतिकतया यदि वससि तद्व-
स्येत्यापाततः प्रतीयते । तस्य व्यङ्ग्यमाह—अत्रेति । सत्थरादीत्यादिना पत्थरत्थ-
लपओहरशब्दयोर्ग्रहणम् । परदारगमननिषेधकमार्गार्थकं सत्थरपदं प्राङ्नास्तिष्टम् ।
विस्तरे स्त्रीजनं संभोगार्थं गुह्यावलोकनार्थकं प्रस्तरस्थलपदं वरकृतदिष्टम् । स्तनार्थक-
मपि पयोधरपदमुभयोः स्विष्टम् । एषा शक्त्या नामार्थेन परस्परमपि शब्दगत्यु-
द्भवे यथा—'शनिरशनिश्च तमुदीरयन्ति, तृप्यन्ति नरेन्द्र यस्मै त्वम् । यत्र प्रती-
क्षि पुनः, स भानुराशेऽप्युदारथ ॥' शनिरैरितोऽशनिरैज्ञश्च तमुदीरयन्ति । अनु-
तरोऽप्युन्नतदारः । तत्राशनिशब्दशक्त्या शनिरित्येके वर्धिते तदारा निरुद्धापि तद्-
दृष्टेर्वर्ण्यमेकं कार्यं कुरुत इति वस्तु व्यज्यते । उत्कृष्टार्थे तु विरोधाभास एव । यद्वा
मेऽनुदारोऽपि तद्दृष्ट्या उदारो भवतीत्यर्थः ॥ अलंकाररूप इति । 'गन्ध-
१. अत्रेति । प्रस्तरेण कल्पेनाल्पमविनाभूतं गृह्येत यतोऽनल्पमेतस्य नाम्नेयदासनं शय्या
न भवतीत्यर्थः । यदा संस्तर एव नास्त्यल्पं दिविषदपि नास्ति, किं पुनः शयनीयम् ।
मारितिपाशित्तिरैरपि प्रकृष्टसुरूपस्थलमुन्मुकुटमुदारं पयोधरं स्तनो विस्तीर्णपयोधरं मेघं च प्रेक्ष्य
तृप्तोऽप्यभोक्तरी तदा आस्स्वेति । प्रस्तरमया इत्यनेन शय्यादिराहित्यमङ्गीकृत्यैव स्वयमेवै-
तस्य शब्दगतिकत्वात् परितृप्त्याग्रगणन-संयमवतोपसर्प्यतेति व्यङ्ग्यार्थः ॥

२१२ साहित्यदर्पणे
क्रमलक्ष्यत्वादेवानुरणनरूपो यो व्यङ्ग्यस्तस्य शब्दशक्त्युद्भव-
अर्थशक्त्युद्भवत्वेन शब्दार्थशक्त्युद्भवत्वेन च त्रैविध्यात्तल्लक्षण-
व्यञ्जान्नो ध्वनेः काव्यस्यापि त्रैविध्यम् ।
तत्र
वस्त्वलंकाररूपत्वाच्छब्दशक्त्युद्भवो द्विधा ।
ध्वनिः । तस्य खलु जनकीभूतशब्दोत्तरजायमानत्वरूपक्रमो लक्ष्यते व्य-
तत्तुल्ये व्यङ्ग्ये सतीत्यर्थः । क्रमस्य व्यङ्ग्यप्रतीतिपौर्वापर्यस्य लक्ष्यत्वात्
प्रतीयमानत्वात् । अनुरणनरूपः प्रतिध्वनितुल्यः । वस्त्वलंकाररूप-
शृङ्गारव्यभिचारी विस्मयाख्यो भावः साक्षाद्विरोधात्कारश्च प्रतिभासत इति विरो-
धानुग्राहिणः श्लेषस्यायं विषयः । न त्वनुक्तोपमव्यङ्ग्यस्य ध्वनेः । यत्र तु शब्द-
सदलकारान्तरं शब्दशक्त्या प्रकाशते स सर्व एव ध्वनेर्विषयः । यथा हर्षचरिते—"उद्-
त्कुसुमसमययुगमुपसंहरन्नजृम्भत ग्रीष्माभिधानः स्फुल्लमल्लिकाधवलाट्टहासो महाकालः"
अत्र ऋतुवर्णनप्रस्तावनियन्त्रिता अभिधाशक्तयः । अत एव 'अवयवप्रसिद्धेः समुदाय-
द्विवलीयसी' इति न्यायमपाकुर्वन्तो महाकालप्रभृतयः शब्दा एकमेवार्थमभिधाय
कृत्याः । तदनन्तरमर्थावगतिः शब्दशक्तिमूलाद् ध्वननव्यापारादेव । तत्र केचिन्मन्यन्ते
यत एतेषां शब्दानां पूर्वमर्थान्तरेऽभिधान्तरं दृष्टं ततस्तथाविधेऽर्थान्तरे दृष्टतदर्शनान्ये-
रेव प्रतिपत्तिर्नियत्रिनाभिधायक्तिरेभ्य एतेभ्यः प्रतिपत्तिर्ध्वननव्यापारादेवेति उपचरित-
मूलस्व व्यङ्ग्यात्मत्वं चेत्यविरुद्धम् । अन्ये तु—साभिधैव द्वितीयार्थमामय्य ग्रीष्माभि-
वर्णदेवताविशेषमादृश्यात्मकं सहकारित्वेन यतोऽवलम्बते ततो ध्वननव्यापार एवा-
इति । एके तु शब्दश्लेषे तावद्भेदे मति शब्दार्थभेदोऽपि शक्तिभेदाच्छब्दभेद इति न्यायाद्
द्वितीयः शब्दस्तत्रानीयते । स च कदाचिदभिधाव्यापाराद् यथोभयोत्तरदानाय 'श्वेतो धा-
वति—अलम्बुसानां याता' इति प्रश्नोत्तरादौ । वा तत्र शब्दान्तरबलादपि तदर्थ-
प्रतिपन्नं प्रतीयमानमूलत्वादप्रतीयमानमेव युक्तमिति । इतरे तु—स्फुल्लमल्लिका एव
राष्टहामोऽस्येति व्याख्यानाश्रयणे तदर्थसामर्थ्यं तेन द्वितीयाभिधैव प्रतिप्रनूयने । तन्मते
तीयोऽर्थोऽभिधीयत एव न ध्वन्यते । तदनन्तरं तु तस्य द्वितीयार्थश्च प्रतिपन्नस्य तदीय-
प्राकरणिकेन सार्धं या रूपणा तावद्भालेव न चान्यतः शब्दादिति सा ध्वननव्यापार-
तत्रानिधायक्तेः कस्याश्चिद्व्यञ्जनाशङ्कर्नीयत्वात् । तस्या च द्वितीया शब्दशक्तिमूलाद्
विना तस्या रूपणाया अनुत्थानात् । अन ष्ट्वालंकारध्वनिरयमिति युक्तम् । यथाहि
शब्दशक्त्या प्रकाशमाने नवप्राकरणिकेऽर्थान्तरे वाक्यस्य ... ... ... मिषार्थेन रूपणा-
ह्लादिलप्राकरणिकप्राकरणिकयोरिति प्रत्तीनेषु विनाप्या... ... मयभावः कल्पयितव्यः नासौ
श्लेषो न शब्दोपारूढ इति । ... ... ... ... ... ... ... ... ...
१. 'क्रम-' पाठो नास्ति ...
२. 'वस्त्वलङ्कारप्रदम्...' ग. ३ ग पुस्तके तु 'विषयिन-' इति

इस पृष्ठ पर कोई पठनीय पाठ (टेक्स्ट) उपलब्ध नहीं है (पृष्ठ रिक्त है)।

२१८ साहित्यदर्पणे
अत्र कविप्रौढोक्तिसिद्धेनापह्नुत्यलंकारेण भविष्यद्राक्षसश्रीविनाश-
रूपं वस्तु व्यज्यते ।
'धम्मिले नवमल्लिकासमुदयो हस्ते सिताम्भोरुहं
हारः कण्ठतटे पयोधरयुगे श्रीखण्डलेपो घनः ।
एकोऽपि त्रिकलिङ्गभूमितिलक त्वत्कीर्तिराशिर्यौ
नानामण्डनतां पुरंदरपुरीवामभ्रुवां विग्रहे ॥'
अत्र कविप्रौढोक्तिसिद्धेन रूपकालंकारेण भूमिष्ठोऽपि स्वर्गस्था-
मुपकारं करोषीति विभावनालंकारो व्यज्यते ।
'शिखरिणि क्व नु नाम कियच्चिरं किमभिधानमसावकरोत् तपः ।
सुमुखि येन तवाधरपाटलं दशति विम्बफलं शुकशावकः ॥'
अत्रानेन कविनिबद्धस्य कस्यचित्कामिनः प्रौढोक्तिसिद्धेन वस्तु-
तवाधरः पुण्यातिशयलभ्य इति वस्तु प्रतीयते ।
'सुभगे कोटिसंख्यत्वमुपेत्य मदनाशुगैः ।
वसन्ते पञ्चता त्यक्ता पञ्चतासीद्वियोगिनाम् ॥'
प्रकृतानामश्रुविन्दूना स्थापनमपह्नुति । अत्र राक्षसश्रियाऽश्रुविन्दूनामनीकत्वं
कविप्रौढोक्तिमात्रसिद्धम् ॥ कविप्रौढोक्तिसिद्धालंकारव्यङ्ग्यमलंकारमाह—धम्मिल्ल
इति । 'धम्मिल्लः संयता कचा' इत्यमर । समुदयः समूह । श्रीखण्डलेपश्चन्दन-
प्रलेपः । विग्रहे देहे । अत्र कीर्तिराशेर्धावल्यरूपसादृश्यमप्रसिद्धमपि कविप्रतिभा-
मात्रसिद्धमिति तन्मूलकरूपकस्यापि तथात्वमिति भाव । स्वर्गस्थानामुपकारे तत्र-
स्थितिरथ कारण ता विनापि भवतीति विभावना । उपकारश्च यज्ञादिद्वारेण ॥ कवि-
निबद्धप्रौढोक्तिसिद्धवस्तुव्यङ्ग्यं वस्तुमाह—शिखरिणीति । अधरवत्पाटलं रक्तं शुकशाव-
कस्य तपश्चरणं प्रौढोक्तिमात्रसिद्धम् । यत्सादृश्येनोत्कृष्टं वस्तु पुण्यं विना न लभ्यते
तस्य सुतरामेव पुण्यातिशयलभ्यत्वमिति भाव ॥ कविनिबद्धवस्तुव्यङ्ग्यमलंकार-
माह—सुभगे इति । पञ्चता पञ्चसख्योपयोगित्वं मरणं च ॥ कविनिबद्ध...
१. त्रिकेति । त्रैलिङ्गदेशभूषणम् ॥
दशतीति । दशनै आस्वादयते । अनवच्छिन्नप्रबन्धतया न त्वादृशी...
अपि तु रमणोऽत्र तत्प्राप्तिनेन रम्यताप्यस्य तपःप्रभावादेवेति । शुकशावक इति
चिन्त्यः अहोऽपि कश्च तपस एवेति सहृदयाः ॥
क. २ 'कविप्रौढोक्तिमात्रसिद्धम्' इति पुस्तकान्तरे नास्ति.

चतुर्थः परिच्छेदः । २१९
अत्र कविनिबद्धवक्तृप्रौढोक्तिसिद्धेन कामनृपाणां कोटिसङ्ख्यस्व-
प्राप्त्या निखिलवियोगिमरणेन वस्तुना शराणां पञ्चता शरान्विसृज्य
वियोगिनः श्रितेवेत्युत्प्रेक्षालङ्कारो व्यज्यते ।
‘मल्लिकामुकुले चण्डि भाति गुञ्जन्मधुव्रतः ।
प्रयाणे पञ्चबाणस्य शङ्खमापूरयन्निव ॥’
अत्र कविनिबद्धवक्तृप्रौढोक्तिसिद्धेनोत्प्रेक्षालङ्कारेण अनन्यवस्तु-
ऽन्मादकः कालः प्राप्तस्तत्कथं मानिनि मानं न मुञ्चसीति वस्तु
व्यज्यते ।
‘महिलामहस्सभरिए तुह हिअए सुहअ मा अमाअन्ती ।
अणुदिणमणण्णकम्मा अङ्गं तणुअं पि तणुएइ ॥’
अत्रामाअन्तीति कविनिबद्धवक्तृप्रौढोक्तिसिद्धेन वाच्यातिशयो-
क्तिरूपेण तनोस्तनूकरणेऽपि तव हृदये न वर्तत इति विशेषोक्त्यलङ्कारो
व्यज्यते ।
न खलु कवेः कविनिबद्धस्येव रागाद्याविष्टता अतः कविनिबद्ध-
वक्तृप्रौढोक्तिः कविप्रौढोक्तेरधिकं सहृदयचमत्कारिणीति पृथगु-
विवक्षितवाच्यध्वनेरुदाहरणमाह—मल्लिकेति । चण्डि इति सम्बोधने । अत्रानन्येति
तत्तथैवेति शेषः । उन्मादकः औत्सुक्यादिजनक इत्यर्थः । 'अनन्य' इति विशेष-
णस्याप्युक्त एवार्थः । उत्प्रेक्षालङ्कारस्य व्यञ्जकत्वमुदाहृत्य विशेषोक्त्यलङ्कारस्य व्यञ्ज-
कत्वमाह ॥ अथ कविनिबद्धवक्तृप्रौढोक्तिसिद्धेन वस्तुनालङ्कारव्यञ्जनमाह—महिलाति ।
‘महिलासहस्रभरिते तव हृदये सुभग अत्रामायन्ती । अनुदिनमनन्यकर्मा अङ्गं तनु-
कमपि तनूकरोति' इति संस्कृतम् । अत्र सुभगेत्यामन्त्रणम् । अमायन्ती अनायती
अप्रविशन्तीत्यर्थः । ननु तव हृदये बहुतरनारीसमावेशात् तद्बाहुल्येनाहं तत्र स्थातुं न शक्नो-
मीति सिद्धेऽपि यत्तनुकरणं, तत्तु त्वय्यतिशयितप्रेम्णैव; अन्यथा तनुकस्यापि शरीरा-
ङ्गस्याभावात् कथं तत्र प्रवेशाय प्रयत्नः स्यादिति भावः । अत्र विशेषोक्त्यलङ्कारव्यञ्ज-
कत्वेनोदाहरणात् कविनिबद्धवक्तृप्रौढोक्तिसिद्धेन वस्तुना विशेषोक्त्यलङ्कारो व्यज्यत
इति सिद्धम् । कविनिबद्धवक्तृप्रौढोक्तिरधिकं चमत्करोतीति वदता ग्रन्थेन यत्प्रका-
शितं तद्व्याचष्टे—नन्विति । न खलु कवेरित्यादि । यतः कवेरविद्यमानत्वात् तद्वि-
योनिवृत्त्यर्थं कामोपभोगादिकं न सम्भवति; अन्यस्य तु तत्सम्भवादिति भावः ।
अनूद्देश्यसामर्थ्यादर्थान्तरमाह—अतः कविनिबद्धेति । वक्तुरिति शेषः ॥

२२० साहित्यदर्पणे
तिपादिताः । एषु चालंकृतिव्यञ्जनस्थले रूपकोत्प्रेक्षणव्यतिरेचन-
मात्रस्य प्राधान्यं सहृदयसंवेद्यम्, न तु रूप्यादीनामित्यलङ्कृते-
र्मुख्यत्वम् ।
एकः शब्दार्थशक्त्युत्थे—
उभयशक्त्युद्भवे व्यङ्ग्ये एको ध्वनेर्भेदः ।
यथा—
‘हिममुक्तचन्द्ररुचिरं सपद्मको
मदयन्द्विजाञ्जनितमीनकेतनः ।
अभवत्प्रमादिनमुरो महोत्सवः
प्रमदाजनस्य स चिराय माधवः ॥’
भा० । ननु यत्रालङ्कारस्य व्यङ्ग्यत्वमुक्तं तत्रालङ्कार्यस्य वस्तुनोऽपि व्यङ्ग्यत्व-
मस्तीति स्वमलङ्कारस्य पृथगुपादानमत आह—एषु चेति । प्रागुक्तोदाहरणेषु
मध्ये इत्यर्थः । अलङ्कृतिव्यञ्जनस्थले सहृदयव्यङ्ग्यस्थले । रूप्यादीनां
ङ्गिनां उपमेयवाच्यानां न तु प्राधान्यं मुख्यत्वमिति । अत एव एतेषां
व्यङ्ग्यत्वमित्यर्थः ॥ हिममुक्तेति । हिममुक्ता विगता यस्मात् स इव रुचिर्यस्य
तथोक्तः । वसन्तपक्षे—हिममुक्तचन्द्रवत् रुचिरं रोच्यमानः । पद्मं कमलं
तदसहितः । पक्षे—सपद्मकः । ‘द्वयं तु विपुलं, नाभिरधः । जनितमीन-
केतुः—उद्दीपितकाममित्यर्थः । प्रमादिनः प्रमत्तचित्तान् कुमुदं करोति यत् । पक्षे—
प्रमादिनां विलासशीलानां धृतिमपहरन् । ननु तादृशः वसन्तकालः । विष्णोः
विष्णुरूपस्य जनस्य वा माधवः । तथाहि—प्रमदाजनानां योषित्-

चतुर्थः परिच्छेदः । २२१
अत्र माधवः कृष्णो माधवो वसन्त इवेत्युपमालंकारो व्यङ्ग्यः ।
एवं च व्यङ्ग्यभेदादेव व्यञ्जकानां काव्यानां भेदः ।
तदष्टादशधा ध्वनिः ॥ ९ ॥
अविवक्षितवाच्यः, अर्थान्तरसंक्रमितवाच्योऽत्यन्ततिरस्कृतवाच्यश्चेति
द्विविधः । विवक्षितान्यपरवाच्यस्तु असंलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यत्वेनैकः । सल-
क्ष्यक्रमव्यङ्ग्यत्वेन च शब्दार्थोभयशक्तिमूलतया पञ्चदशेत्यष्टादशभेदो
ध्वनिः । एषु च—
वाक्ये शब्दार्थशक्त्युत्थस्तदन्ये पदवाक्ययोः ।
तत्रार्थान्तरसंक्रमितवाच्यो ध्वनिः पदगतो यथा—
'धन्यः स एव तरुणो नयने तस्यैव नयने च ।
युवजनमोहनविद्या भवितव्य यस्य सम्मुखे सुमुखी ॥'
व्यजने वसन्तस्यैव सम्बन्धिमलयप्रतिसन्धानसहकृतेन माधवपदेन वसन्त एव
व्यज्यते न ततोऽन्तरम् । तस्य तत्र सामर्थ्याभावात् । न चात्र शब्दार्थोभयश्लेष-
शब्देनोभयशक्तिव्यङ्गोपमेति वाच्यम् । तथा सति 'दुर्गालङ्गित-' (६३ पृ०)
इत्याद्युभयश्लेषमत्त्वेनोभयशक्तिव्यङ्ग्यत्वं स्यात् । गृहीतपरिमलवैशिष्ट्यापि तत्र
सत्त्वात् । ननूक्तभेदेषु व्यङ्ग्यस्य भेदो दर्शितः । तत्र प्रकृतानुपयुक्तमत आह—
एवं चेति । तदिति । उक्तप्रकारैरित्यर्थः ॥ अष्टादशत्वमुपपादयति—अविव-
क्षितेति ॥ वाक्ये एवैक एव । तदन्ये शब्दशक्त्युत्थेतरे ॥ धन्य इति ।

1. उपमेति । ...
   ...
   मम—'राजोदविमलोद्गारी इत्यादि-५२५ ...
   ...
2. पञ्चदशेति । ...
   ...
   भेदार्थेण महावाक्ये ॥
3. तदन्ये इति । ... पदे वाक्ये च भवन्ती-
   त्यर्थः । ...
   ...
4. ...
   ...
   ...
   ...

The provided image is completely blank and contains no text to transcribe.

चतुर्थः परिच्छेदः । २३५
संकरेण त्रिरूपेण संसृष्ट्या चैकरूपया ।
वेदखाग्निशराः(५३०४) शुद्धैरिषुबाणाग्निस सायकाः (५३५५) ॥१२॥
शदानुरोधेनैकपञ्चाशत्त्वमेव दर्शितम् । संकरेणेति । अलंकारपरिच्छेदे वक्ष्यमा-
णरीत्या त्रिरूपेणेत्यर्थः । यथा—'अङ्गाङ्गित्वेऽलङ्कृतीनां तद्वदेकाश्रयस्थितौ । संदि-
ग्धत्वे च भवति संकरस्त्रिविधः पुनः ॥' इत्यलंकारसंकरस्य त्रैविध्यमुक्तं तदनुसारेण
संकरत्रैविध्यं बोध्यम् । अत्र 'एकाश्रयस्थितौ' इत्यस्य एकव्यञ्जकानुप्रवेश इत्यर्थः ।
संदिग्धत्वे 'अयं ध्वनिः स ध्वनिवाँ' इति संशयेऽङ्गाङ्गिभावापन्नोऽनेकव्यञ्जकानु-
प्रविष्टः । असंदिग्धो ध्वनिसमुदायः संसृष्टिः । अनेकधेति यदुक्तं तदेवाह—
वेदेति । वेदाश्चत्वारः, खं शून्यम्, अग्नयस्त्रयः, शराः पञ्च । सजातीयानेक
संख्याप्रस्तावे 'अङ्कानां वामतो गतिः' इत्यङ्कविदा नियमेन चतुरुत्तरशतत्रयाधिक-
पञ्चसहस्राणीत्यर्थः । ननु कथमतेतदेकपञ्चाशतश्चतुर्गुणेन चतुरधिकशतद्वयमेव भव-
नीति चेन्, न । यत प्रथमस्य सजातीयेनैकेन विजातीयैः पञ्चाशता च संसृष्टावेक-
पञ्चाशत्त्वम् । एवं द्वितीयस्य सजातीयेनद्वेन विजातीयैरूनपञ्चाशता च संसृष्टौ
पञ्चाशत्त्वम् । तृतीयस्य सजातीयेनैकेन विजातीयैरष्टचत्वारिंशता च संसृष्टावून-
पञ्चाशत्त्वं भवति । चतुर्थस्य सजातीयेनैकेन विजातीयैः सप्तचत्वारिंशता च
संसृष्टावष्टचत्वारिंशत्त्वम् । एवमन्येषानेकैकह्रासेन सप्तचत्वारिंशदादिकम् ।
चरमस्य सजातीयेनैकेन संसृष्टावेकविपर्ययत्वमेवेति मिलित्वा षड्विंशत्यधिकत्रयोद-
शशतत्वं ध्वनिसंसृष्टेः । एवं क्रमेण अष्टनसत्युत्तरनवशताधिकत्रिसहस्रत्वं त्रिविध-
ध्वनिसंकरस्य । मिलित्वा 'वेदखाग्नि-' इत्यादिसंख्याया उपपत्तिः । न चैकपञ्चा-
शत्त्वहानिः,
(३१) प्रबन्धागतकविप्रौढोक्तिसिद्धार्थशक्तिमूलोऽलंकारेणालंकारध्वनिः,
(३२) प्रबन्धागतकविप्रौढोक्तिसिद्धार्थशक्तिमूलोऽलंकारेण वस्तुध्वनिः, (३३) पद-
गतकविनिबद्धवक्तृप्रौढोक्तिसिद्धार्थशक्तिमूलो वस्तुना वस्तुध्वनिः, (३४) पद-
गतकविनिबद्धवक्तृप्रौढोक्तिसिद्धार्थशक्तिमूलो वस्तुनालंकारध्वनिः, (३५) पदगतकविनि-
बद्धवक्तृप्रौढोक्तिसिद्धार्थशक्तिमूलोऽलंकारेणालंकारध्वनिः, (३६) पदगतकविनिबद्धवक्तृ-
प्रौढोक्तिसिद्धार्थशक्तिमूलोऽलंकारेण वस्तुध्वनिः, (३७) वाक्यगतकविनिबद्धवक्तृप्रौढोक्ति-
सिद्धार्थशक्तिमूलो वस्तुना वस्तुध्वनिः, (३८) वाक्यगतकविनिबद्धवक्तृप्रौढोक्तिसिद्धार्थ-
शक्तिमूलो वस्तुनालंकारध्वनिः, (३९) वाक्यगतकविनिबद्धवक्तृप्रौढोक्तिसिद्धार्थशक्ति-
मूलोऽलंकारेणालंकारध्वनिः (४०) वाक्यगतकविनिबद्धवक्तृप्रौढोक्तिसिद्धार्थशक्तिमूलो-
ऽलंकारेण वस्तुध्वनिः, (४१) प्रबन्धगतकविनिबद्धवक्तृप्रौढोक्तिसिद्धार्थशक्तिमूलो वस्तुना
वस्तुध्वनिः, (४२) प्रबन्धगतकविनिबद्धवक्तृप्रौढोक्तिसिद्धार्थशक्तिमूलो वस्तुनालंकार-
ध्वनिः, (४३) प्रबन्धगतकविनिबद्धवक्तृप्रौढोक्तिसिद्धार्थशक्तिमूलोऽलंकारेणालंकारध्वनिः,
(४४) प्रबन्धगतकविनिबद्धवक्तृप्रौढोक्तिसिद्धार्थशक्तिमूलोऽलंकारेण वस्तुध्वनिः, (४५)
प्रबन्धागतार्सलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यो रसादिध्वनिः, (४६) वाक्यगतार्सलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यो रसादि-
ध्वनिः, (४७) पदगतार्सलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यो रसादिध्वनिः, (४८) पदांशदेशगतार्सलक्ष्यक्रम-
व्यङ्ग्यो रसादिध्वनिः, (४९) रचनागतार्सलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यो रसादिध्वनिः, (५०)
वर्णगतार्सलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यो रसादिध्वनिः, (५१) वाच्यानपेक्ष्यपदसिद्धो वलीति ॥

The provided image is completely blank (white) and contains no text. Please upload or provide a clear image containing the text you would like transcribed.

चतुर्थः परिच्छेदः। २३५
संकरेण त्रिरूपेण संसृष्ट्या चैकरूपया ।
वेदखाग्निशराः (५३०४) शुद्धैरिषुबाणाग्निसहायकाः (५३५५) ॥१२॥
शयानुरोधेनैकपञ्चाशत्त्वमेव दर्शितम् । संकरेणेति । अलंकारपरिच्छेदे वक्ष्यमा-
णरीत्या त्रिरूपेणेत्यर्थः । यथा- 'अङ्गाङ्गित्वेऽलंकृतीनां तद्वदेकाश्रयस्थितौ । संदि-
ग्धत्वे च भवति संकरस्त्रिविधः पुनः ॥' इत्यलंकारसंकरस्य त्रैविध्यमुक्तं तदनुसारेण
संकरत्रैविध्यं बोध्यम् । अत्र 'एकाश्रयस्थितौ' इत्यस्य एकव्यञ्जकानुप्रवेश इत्यर्थः ।
संदिग्धत्वे 'अयं ध्वनि र्न ध्वनिर्वे' इति संशयेऽङ्गाङ्गिभावापन्नोऽनेकव्यङ्ग्यानु-
प्रविष्टः । असंदिग्धो ध्वनिसमुदायः संसृष्टिः । अनेकथेति यदुक्तं तत्रेवाह-
वेदेति । वेदाश्चत्वारः, खं शून्यम्, अग्नयस्त्रयः, शराः पञ्च । सजातीयानेक-
संख्याप्रस्तावे 'अङ्कानां वामतो गतिः' इत्यङ्कविदां नियमेन चतुरधिकशतत्रयाधिक-
पञ्चसहस्राणीत्यर्थः । ननु कथममेतदेकपञ्चाशतश्चतुर्गुणेन चतुर्गणितशतद्वयमेव भवे-
तीति चेत्, न । यतः प्रथमस्य सजातीयेनैकेन विजातीयैः पञ्चाशता च सहैकपञ्चा-
पञ्चाशत्त्वम् । एवं द्वितीयस्य सजातीयेनैकेन विजातीयैरेकपञ्चाशता च सहैक-
पञ्चाशत्त्वम् । तृतीयस्य सजातीयेनैकेन विजातीयैर्द्विचत्वारिंशता च सहैकपञ्चा-
पञ्चाशत्त्वं भवति । चतुर्थस्य सजातीयेनैकेन विजातीयैस्त्रिचत्वारिंशता च
सचतुश्चत्वारिंशत्त्वम् । एवमन्येषामप्येकक्रमेण ह्रासप्रसङ्गिङ्गाङ्गित्वम् ।
चरमस्य सजातीयेनैकेन सहैकैवावशिष्यत एवेति मिलित्वा षड्विंशत्यधिकत्रयोद-
शशतत्रयं ध्वनिसंसृष्टेः । एवं गणेन अष्टसप्तत्युत्तरशतद्वयाधिकत्रिंशत्सहस्रं त्रिविध-
ध्वनिसंकरस्य । मिलित्वा 'वेदखाग्नि-' इत्याद्यक्षरपादैरुच्यते । न चैकप्रमा-
णतया..., (३१) पदव्यङ्ग्यापवर्गद्वयौचितीनिमित्तभेदभिन्नेत्येकपञ्चाशदपवर्गध्वनिः,
(३२) पदव्यङ्ग्याद्यन्तनिमित्तभेदभिन्नाद्यन्तसिम्धोऽपवर्गद्वयसंसृष्टध्वनिः, (३३) पद-
व्यङ्ग्यैकरूपौचितीनिमित्तभेदभिन्ने द्वे व्यङ्ग्ये वस्तुतः, (३४) पद-
व्यङ्ग्यद्विरूपौचितीनिमित्तभेदभिन्नौ द्वौ वस्तुगतौ व्यङ्ग्यौ, (३५) पदव्यङ्ग्यत्रिरूपौ-
चित्यादिरूपौचितीनिमित्तभेदभिन्नौ वस्तुगतौ व्यङ्ग्यौ, (३६) पदव्यङ्ग्यचतूरूपौचित्या-
द्यौचितीनिमित्तभेदभिन्नौ वस्तुगतौ व्यङ्ग्यौ, (३७) पदव्यङ्ग्यपञ्चरूपौचित्याद्यौचिती-
निमित्तभेदभिन्नौ वस्तुगतौ व्यङ्ग्यौ, (३८) पदव्यङ्ग्यषड्रूपौचित्याद्यौचितीनिमित्त-
भेदभिन्नौ वस्तुगतौ व्यङ्ग्यौ, (३९) पदव्यङ्ग्यासप्तरूपौचित्याद्यौचितीनिमित्तभेदभि-
न्नौ द्वौ वस्तुगतौ व्यङ्ग्यौ, (४०) पदव्यङ्ग्याष्टरूपौचित्याद्यौचितीनिमित्तभेदभि-
न्नौ द्वौ वस्तुगतौ व्यङ्ग्यौ, (४१) पदव्यङ्ग्यनवरूपौचित्याद्यौचितीनिमित्तभेदभिन्नौ द्वौ वस्तु-
गतौ व्यङ्ग्यौ, (४२) पदव्यङ्ग्यदशरूपौचित्याद्यौचितीनिमित्तभेदभिन्नौ द्वौ वस्तुगतौ
व्यङ्ग्यौ, (४३) पदव्यङ्ग्यैकादशरूपौचित्याद्यौचितीनिमित्तभेदभिन्नौ द्वौ वस्तुगतौ व्यङ्ग्यौ,
(४४) पदव्यङ्ग्यद्वादशरूपौचित्याद्यौचितीनिमित्तभेदभिन्नौ द्वौ वस्तुगतौ व्यङ्ग्यौ,
पदव्यङ्ग्यत्रयोदशरूपौचित्याद्यौचितीनिमित्तभेदभिन्नौ द्वौ वस्तुगतौ व्यङ्ग्यौ,
व्यङ्ग्यौ, (४५) पदव्यङ्ग्यचतुर्दशरूपौचित्याद्यौचितीनिमित्तभेदभिन्नौ द्वौ वस्तुगतौ
व्यङ्ग्यौ पदव्यङ्ग्यादिभिः, (४६) पदव्यङ्ग्यपञ्चदशरूपौचित्याद्यौचितीनिमित्तभेद-
भिन्नौ वस्तुगतौ व्यङ्ग्यौ पदव्यङ्ग्यादिभिः, (४७) पदव्यङ्ग्यषोडशरूपौचित्याद्यौचिती-