साहित्यदर्पण (आचार्य विश्वनाथ - वाक्यं रसात्मकं काव्यम् सटीक)

२१० साहित्यदर्पणे
अत्र 'भ्रम धार्मिक-' इत्यतो भ्रमणस्य विधिः प्रकृतेऽनुपयुञ्ज-
नतया अमणनिषेधे पर्यवस्यतीति विपरीतलक्षणाशङ्का न कार्या।
खलु विधिनिषेधावुत्पत्स्यमानावॆव निषेधविध्योः पर्यवस्यतस्तत्रैव त-
वसरः। यत्र पुनः प्रकरणादिपर्यालोचनेन विधिनिषेधयोर्भाति
अवगम्येते तत्र ध्वनित्वमेव।
तदुक्तम्-
'क्वचिद्बाध्यतया ख्यातिः क्वचित्ख्यातस्य बाधनम्।
पूर्वत्र लक्षणैव स्यादावुत्तरत्राभिधैव तु॥'
अत्राद्ये मुख्यस्यार्थस्यार्थान्तरे सङ्क्रमणं प्रवेश , न तु तिरोभावः
अत एवात्राजहत्स्वार्था लक्षणा। द्वितीये तु स्वार्थस्यात्यन्तं तिरस्कृ-
त्वाज्जहत्स्वार्था।
विवक्षिताभिधेयोऽपि द्विभेदः प्रथमं मतः।
असंलक्ष्यक्रमो यत्र व्यङ्ग्यो लक्ष्यक्रमस्तथा॥ ४॥
विवँक्षितान्यपरवाच्योऽपि ध्वनिरेसंलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यः संलक्ष्यक्रम-
व्यङ्ग्यश्चेति द्विविधः।
गोदावरीकच्छकुञ्जवासिना दृप्तसिंहेन॥' इति संस्कृतम्। आश्रमस्थाया कुट्याः
गोदावरीकुञ्जरूपे सङ्केतस्थाने प्रत्यहं पुष्पप्रचयेन कृतसङ्केतभङ्गं श्वप्रेरितकुङ्गेने-
द्रवेणाप्यनिवृत्तं धार्मिकं प्रति तस्या एव दिनान्तरे उक्तिरियम्। गोदा गोदावरी।
यो दिनान्तरे त्वामुद्वेजयति स श्वा गोदावरीतीरनिकुञ्जवासिना दृप्तसिंहेन मारितः
इत्यन्वयः। प्रकृते तात्पर्यविषयीभूतस्वैरविहारे। उत्पत्स्यमानौ उत्पत्स्यमाना-
न्वयबोधौ। अन्वयबोधात्प्रागित्यर्थः। तदवसरो विपरीतलक्षणावसरः। एव-
चात्र लक्षणामूलध्वनेरवसरो नास्तीत्यर्थः। ध्वनित्वमभिधामूलध्वनित्वम्॥ बाध्य-
तया विपरीतार्ये पर्यवसन्नतया ख्यातिरन्वयबोधः। ख्यातस्यान्वयबोधवि-
षयीभूतस्य वाधनं बाधोदयाद्विपरीतार्थपर्यवसानम्। लक्षणा लक्षणामूलो ध्वनिः।
अभिधा अभिधामूलो ध्वनिः। अत्र लक्षणामूलध्वनौ। आद्येऽर्थान्तरसङ्क्रमितवा-
च्ये। द्वितीयेऽत्यन्ततिरस्कृतवाच्ये जहत्स्वार्था लक्षणेत्यनुषज्यते॥ प्रथममिति।
पश्चादस्यापरे भेदा वक्तव्या इति भावः। यत्र ध्वनौ। लक्ष्यक्रम इति। व्यङ्ग्य-

1. असंलक्ष्येति। सम्यङ् न लक्षयितुं शक्यः क्रमः पौर्वापर्यं यस्य तादृशो व्यङ्गो
   यस्मिन्सः। स्फुटे प्रकरणे झटिति प्रतीतेषु विभावात्नुभावव्यभिचारिषु महदप्युदीर्णे
   १. '-क्रमव्यङ्ग्य' ग २. 'लक्ष्यव्यङ्ग्यक्रमः पर' ग. ३ ग पुस्तके तु 'विवक्षित-' इत्यादि
   'द्विविध' इत्यन्तं पाठो नास्ति