साहित्यदर्पण (आचार्य विश्वनाथ - वाक्यं रसात्मकं काव्यम् सटीक)

२३
भूमिका ।
न्यायादपेतं विषमं विसंधि
शब्दच्युतं वै दशकाव्यदोषाः ॥*
( १६ अ. ८४ श्लो.)
श्लेषः प्रसादः समता समाधि-
र्माधुर्यमोजः पदसौकुमार्यम् ।
अर्थस्य च व्यक्तिरुदारता च
कान्तिश्च काव्यर्थगुणा दशैते ॥*
( १६ अ ९२ श्लो. )
इत्येव दश दोषानपवदन्तो गुणा उद्दिष्टा यथोद्देशं लक्षिताश्च । एत एव काव्या-
लंकारसूत्रे—'ओजःप्रसादश्लेषसमतासमाधिमाधुर्यसौकुमार्योदारतार्थव्यक्तिशान्तयो
बन्धगुणा' ( २ अधिकरण १ अध्या ४ सू ) इति वामनेनोक्ता 'मा-
धुर्याजःप्रसादख्यास्त्रयो न पुनर्दश इति प्रकाशकारादिभिः प्रद्युम्न व्यपदे-
शृन्निर्माणरीत्या स्थापिताश्चेति । परमेते (दश गुणा ) वामनात प्राग्त्वेन रसा-
दितस्य दण्डिनः काव्यादर्शेऽपि सन्ति । दण्डिवामनयोर्मन्यतो गुणगणे भर-
तानुसन्ध न दृश्यते । भरतेन दृष्टानां स्वातिनारदपुष्पकरैर्गद्य-ग्रन्थेषु
दण्डेन दा व एतेऽक्षिप्रा वा गान्धर्वापरविद्या इति को नियमयेद् । २-
'पाराशर्यशिलालिभ्यां भिक्षुनटसूत्रयोः । कर्मन्दकृशाश्वाभिनि' (४।२।११०-१११)
इति पाणिनिसूत्रभ्यां शिलालिक्कृशाश्वप्रणीतानां वेदाङ्गतटसूत्राणां गन्ध-
र्वाणां गन्धर्वगानवेदोऽप्यनुदितप्रसरः । दण्डिनः प्राग्त्वेन टङ्कविहितो भामहस्य
वाच्यादयो रं तु भरतेनोक्तो दोषगुणेश्यो दण्डिद्य एव दर्शिताः । एवं गुणग-
व्यानदर्शनमभिप्रेत्य वै मन्येतो भरत सर्व इत्यापद्यन्ते सन्तो न दृश्यते सर्वे
गान्धर्वनिर्मितो ज्ञेयः सर्वविज्ञानापन्न इति, विमलोदयमपि तथा गन्ध-
वान्धर्वशास्त्रसम्पादनं तु प्रागभिहितमिति मन्यामहे ।
नाट्यशास्त्रार्थेऽप्यभिनिवेश कि व्यर्थः, प्रतिपन्नानाम् एव गान्धर्वेषु
ततो नैवास्ति विचार्यते, तथैव पुनर् एषा प्रसिद्धे नानुवर्तते न पद-
तदेवान्तरेण सोऽपि संगीतं कुटिलवार्ता रङ्गप्रस्थापनं, नाट्यवेदो-
प्यन्याय्यम्, व्याख्यानान्तरदोषेण संगीतिकोऽपि न विशिष्यते न
वृद्धानुरूपं ते व रङ्गान्तरं प्रकाशकम् । इत्येतेषामुभयविधयुक्-
तेष्वपि परिणम्य विदार्य चाभ्युपपादनाय कृताश्लोकावतारोकेन दृश्य-
न वैपरीत्यम् । सर्वो गुणः प्रत्युत एको नास्तीति दर्शयन्ती स्वातन्त्र्य-
दुःस्थाने । गान्धर्वशास्त्रसम्पादने तु प्रागभिहितमिति मन्यामहे ।
इत्येवं सर्वं मन्यामहे स्वपरकीयं मतम् उद्भाव्य काव्येषु दोषाविष्कारेण गुण-
रूपता प्रतिपाद्यते साहित्यविमर्शेनेति प्रतिभाति ।
नीचे फुटनोट—