साहित्यदर्पण (आचार्य विश्वनाथ - वाक्यं रसात्मकं काव्यम् सटीक)

वर्षाणां द्वादशशती षष्टिः षड्भिश्च संयुता ।
भूभुजां कालसंख्यायां तद्द्वापञ्चाशतो मता ॥'
इत्ययं द्वापञ्चाशतो राज्ञा काल = १२६६ स च न सवदति । एतदुक्तं भवति-
यदि नाम प्रकृतोपयुक्ता सप्तर्षीणां गतिर्नोपलभ्यते, तर्हि तया युधिष्ठिरकालानिर्ण-
योऽशक्यः । अत्र सिद्धान्ततत्वविवेके कमलाकरभट्टाः ।
'अद्यापि कैरपि नरैर्गतिराश्चर्य्य-
रूपा न या च कथिता किल संहितासु ।
तत्काव्यमेव हि पुराणवदत्र तज्ज्ञा-
स्तेनैव तत्त्वविषयं गदितुं प्रवृत्ताः ॥"
( भग्रह. ३१ )
इत्यादि निर्णयन्ति । तथा सिद्धान्तदर्पणे चन्द्रशेखराचार्या अपि-
'सप्तर्षीणां ध्रुवः प्राग्भिनौकः संचारसंभवात् ।
तथाप्यनुभवात्तेषां व्यवस्था क्रियतेऽधुना ॥
पूर्वार्ग्रं शकटाकारमुदक्स्थमुडुसप्तकम्।
सप्तर्षिमण्डलं प्रोक्तं व्यक्तं विश्वनमस्कृतम् ॥
तत्पूर्वोत्तररेखाग्रे मरीचिः पश्चिमे ततः ।
वसिष्ठोऽरुन्धतीयुक्तस्तत्पश्चादङ्गिराः स्थितः ॥
तत्पश्चाच्चतुरस्रस्य शम्भुदिक्स्थशिरस्य तु ।
पुलस्त्यो दक्षिणे तस्य पश्चिमे पुलहः स्थितः ॥
क्रतुस्तदुत्तरस्थानस्तत्रोक्तौ पुलहक्रतू ।
ध्रुवसूत्रेण यल्लग्नौ तद्दक्षस्या महर्षयः ॥
कथ्यन्ते सांप्रतं (४९७०) सिंहे भूभुजां (२१) शान्तगौ हि तौ।
कालांशैस्त्रिंशकैः १३ प्राच्यां पुलस्त्यो वर्तते ततः ॥
तनम्रैः सार्धकैः (५.) रात्रिरङ्गिरा नवमि(९)स्ततः ॥
ततोऽष्टाभि(८) र्वसिष्ठोऽस्मान्मरीचिर्वर्ततेऽष्टभिः(८) ॥'
इत्येवमादि संक्षेपसूक्त्यान्ते-
'प्रत्यक्षं प्राग्गतिः प्रोक्ता पुराणैरप्यितिनिश्चिकाः ।
तेषां नो निश्चिता पूर्वानुभवादद्दर्शनान्मया ॥'
इत्युपसंहृतम् । एतेन स्वयंदर्शनाभावात् ६५३ एतावत्कालसङ्ख्यानं तदानीं
प्रमाणीकृतमेव । ततो हि कवेः ४० वर्षानन्तरमेव ६५३ वर्षानन्तरमपि
प्रमाणसङ्ख्यानैव दत्त एव सूर्यांशकवत् ( लौकिकसंवत् ) इव कलियुगसंवत् ( यु-
धिष्ठिरस्य राज्यारम्भसमये ) इत्येवं कथनम्पि अप्रमेयमेव । नहि ३१७५-
२५२२=६५३ एतावत्संवत्सरेण धर्मराज्यारूढवत्सतायाउद्य, वा भारतसंग्रामस्य,
सिद्धिश्चाशक्यैव, वा सप्तर्षिसमानकालस्य सङ्कलनैर्वाऽशक्यस्य युधिष्ठि-
रस्य राजगद्द्यध्यारोहणसंवत्सरज्ञानं बोद्धेभ्यः प्र चक्रते । तस्मात्-