रूपमण्डन एवं देवमूर्त्ति-प्रकरणम् (मण्डन सूत्रधार - प्राचीन मूर्तिकला एवं देव-प्रतिमा लक्षण सटीक)

८ देवतामूर्त्तिप्रकरणम्
स्निग्धा शल्यसहा गभीरनिनदा दिश्याहिताग्रा शिला।
ग्राह्या बिम्बविधौ ... ... ... ॥ इति।
(अ० १४, ११ श्लो०)
दिश्याहिताग्रेति दिशि आहितम् अर्थात्कवस्थितम् अग्रं यस्यास्तादृशीत्यर्थः। दिक्-
शब्दश्रुत्या जायमानं जनानां कोणभ्रममपनयन् स्पष्टमाह तत्रैव ग्रन्थकारः—
“दुःस्पर्शापदिशं निवेशितशिरोदेशा विवर्ज्या शिला” इति। (श्लो० १०)
अपदिशमिति अन्तरालं कोणमित्यर्थः। तथा च अमरः—
“क्लीबाव्ययं त्वपदिशं दिशोर्मध्ये विदिक् स्त्रियाम्” इति।
कोणनिवेशितशिराः शिला वर्ज्येत्यर्थः।
“कोणशीर्षा शिला त्याज्या भर्तुर्दुःखकरी यतः” (अ० १४, ४ श्लो०)
इति च स्पष्टात् स्पष्टतरं तत्रैव।
ग्रन्थकृता कृतः समाधिस्तु न युक्तिं सहते। तथा हि—पूर्वोक्तैः काश्यपमयशिल्परत्नादिवचनै-
रैकमत्येन शिलायाः प्रागुदगग्रत्वं प्रतिपद्यते, एवञ्च प्रागग्रया शिलया प्रागग्रा, उदगग्रया शिलया
चोदगग्रैव प्रतिमा युक्तितः करणीयेति किमिति तं पन्थानमुत्सृज्य ग्रन्थकृता नवीन इव पन्थाः
समवलम्बितः किं वा तत्र प्रमाणं तेनोपलब्धमिति न जानीमः।
यद्यप्यस्मत्सूचितेऽर्थे स्फुटं कमपि ग्रन्थान्तरसंवादं नोपलभामहे, तथाऽप्येकत्र दृष्टः शास्त्रार्थो
बाधकमन्तरेणान्यत्रापि तथेति न्यायादयमर्थः समर्थयितुं शक्यते। तथा हि, दारवप्रतिमाया
उपादानस्य वृक्षस्य यथामूलं यथोर्ध्वं यथापार्श्वञ्च प्रतिमाया अपि शिरःपादादिकं कुर्यादित्युप-
लभ्यते। तथा च बृहत्संहितायाम्—
लिङ्गं वा प्रतिमा वा यथादिशं यस्मात्।
तस्माच्चिह्नयितव्या दिशो द्रुमस्योर्ध्वमथ वाऽधः ॥ ( अ० ५८, ७ श्लो० )
अस्यायमर्थः—लिङ्गं शिवलिङ्गं वा प्रतिमा अर्चा वा यस्माद् द्रुमवद् वृक्षवत् स्थाप्या
तस्माद्धेतोर्द्रुमस्य दिश आशाश्चिह्नयितव्याः, एवमूर्ध्वाधरौ भागावपि चिह्नयितव्यौ। अयमर्थः—
द्रुमस्य यः पूर्वाभिमुखो भागः स एव प्रतिमायाः पूर्वभागः कार्यः। एवं दक्षिणो दक्षिणः।
पश्चिमः पश्चिमः। उत्तरभाग उत्तरभाग एव कार्यः। वृक्षस्य योऽधोभागः स एव प्रतिमाया
अधोभागः कार्यः। वृक्षस्य य ऊर्ध्वभागः सोऽपि प्रतिमाया ऊर्ध्वभागः कार्य इति तद्विवृतौ
भट्टोत्पलः। बृहत्संहिताविवृतिकृद्धृतकाश्यपे च—
वृक्षवत् प्रतिमा कार्या प्राग्भागाद्युपलक्षिता।
पादाः पादेषु कर्तव्याः शीर्षमूर्ध्वे तु कारयेत् ॥ इति।