रूपमण्डन एवं देवमूर्त्ति-प्रकरणम् (मण्डन सूत्रधार - प्राचीन मूर्तिकला एवं देव-प्रतिमा लक्षण सटीक)

३२ देवतामूर्त्तिप्रकरणम्
अतीताब्दशता या स्यान्मूर्त्तिः स्थाप्या महत्तमैः ।
खण्डिता स्फुटिताप्यर्च्य्या अन्यथा दुःखदायिका ॥२४॥
स्फटिकं सूर्य्यकान्तञ्च चन्द्रकान्तमिति त्रिधा ।
स्फटिकस्यैव भेदाः स्युः काममोक्षार्थदाः क्रमात् ॥
श्रियं कामं तथाऽऽरोग्यमृद्धिं पुत्रं जयं सुखम् ।
लभते पद्मरागादिविम्बानां क्रमशॊऽर्चनात् ॥
बिम्बवृक्षा, यथा—
चन्दनं देवदारुश्च शमीपिप्पलशिंशपाः ।
खदिरासनमातुलूङ्गमधूका बकुलस्तथा ॥
पद्मकं कर्णिकारश्च विप्रादीनां त्रयं त्रयम् ।
क्रमादारवबिम्बानां विज्ञेयास्तरवः शुभाः ॥
२४। इदानीं जीर्णोद्धारविधिं संक्षेपेण कथयिष्यन् आदौ जीर्णत्वेऽप्यपरित्याज्यां प्रति-
मामाह—अतीताब्दशतेत्यादि। महत्तमैर्महापुरुषैः स्थाप्या स्थापनयोग्या या मूर्त्तिः देवताबिम्बम्
अतीताब्दशता विगतशतवर्षा सती खण्डिता भग्ना, स्फुटिता विदीर्णापि सा अर्च्य्या पूजनीया,
अन्यथा नोचेत् पूजिता स्यात् दुःखदायिका अशुभप्रदा भवेदिति शेषः । शतस्य वर्षाणामप-
गमे यदि प्रतिमा भग्ना स्फुटिता वा स्यात्, तथापि तां पूजयेदित्युक्तमनेन ।
व्यक्तिविशेषप्रतिष्ठितानां मूर्त्तीनामत्याज्यतामाह शिवलिङ्गमधिकृत्याग्निपुराणम्—
असुरैर्मुनिभिर्गीर्वाणैस्तन्त्रविद्भिः प्रतिष्ठितम् ।
जीर्णं वाऽप्यथवा भग्नं विधिनापि न चालयेत् ॥ (अ० १०३, १९ श्लो०)
भङ्गविशेषे ग्राह्याग्राह्यत्वमुक्तं ग्रन्थकारेण तस्यैव रूपमण्डने—
अङ्गप्रत्यङ्गभग्नां तु मूर्त्तिं धीमान् विसर्जयेत् ।
नखाभरणमालास्त्रभग्नां तां न विसर्जयेत् ॥ इति ।
शुक्रनीतिसारे च
देवालये मानहीनां मूर्त्तिं भग्नां न धारयेत् ।
अग्निपुराणेऽपि सप्तषष्टितमाध्याये—
जीर्णोद्धारविधिं वक्ष्ये भूपितां स्नपयेद् गुरुः ।
अचलां विन्यसेद् गेहे अतिजीर्णां परित्यजेत् ॥ १ ॥
व्यङ्गां भग्नाञ्च शैलाद्यां न्यसेदन्याञ्च पूर्ववत् ।
संहारविधिना तन्न तत्त्वान् संहृत्य देशिकः ॥ २ ॥
सहस्त्रं नारसिंहेन हुत्वा तामुद्धरेद् गुरुः ।
दार्वीं दाहयेद् वह्नौ शैलजां प्रक्षिपेज्जले ॥ ३ ॥