ऋतुसंहारम् (महाकवि कालिदास - षड्ऋतु काव्य सान्वय हिन्दी व्याख्या)

पञ्चमः सर्गः । ६१
प्रकामकामैरिति ॥ प्रकाममत्यन्तं कामोऽभिलाषो येषां
तैस्तथोक्तैः । कामातुरैरित्यर्थः । युवभिस्तरुणैर्दीर्घासु निशासु
रात्रिषु चिरं चिरकालं निर्दयं निर्दयतया दयाभावेन सहितं
यथा भवति तथाभिरामिताः क्रीडिताः । अत एव श्रमेण
परिश्रमेण खेदितं खिन्नमुरो हृदयं यासां तास्तथोक्ता नवयौ-
वनास्तरुण्यः स्त्रियः क्षपायाः क्षणदाया अवसानं समाप्तिस्तस्मि-
न् । प्रभात इत्यर्थः । मन्दं मन्थरं भ्रमन्ति भ्रमणं कुर्वन्तीत्यर्थः ॥
मनोज्ञकूर्पासकपीड़ितस्तनाः
सरागकौशेयकभूषितोरसः ।
विवेशितान्तःकुसुमैः शिरोरुहै-
र्विभूषयन्तीव हिमागमं स्त्रियः ॥ ८ ॥
मनोज्ञेति ॥ मनोज्ञेन सुन्दरेण कूर्पासकेन चोलेन पीडि-
ताः स्तना यासां तास्तथोक्ताः । सरागं रागसहितं यत्कौशे-
यमेव कौशेयकं कृमिकोशोत्थं वस्त्रं तेन भूषितं शोभितमुरो
हृदयं यासां तास्तथोक्ताः स्त्रियो निवेशितानि निविष्टान्य-
न्तरन्तर्भागे कुसुमानि येषां ते तैस्तथोक्तैः शिरोरुहैः केशै-
र्हिमागमं शीतकालं विभूषयन्तीवेत्युत्प्रेक्षा ॥
पयोधरैः कुङ्कुमरागपिञ्जरैः
सुखोपसेव्यैर्नवयौवनोष्मभिः ।
विलासिनीभिः परिपीडितोरसः
स्वपन्ति शीतं परिभूय कामिनः ॥ ९ ॥
१ ‘कूर्पासनिपीडित’. २ ‘कौशेयविभूषितोरसः’. ३ ‘यौवनो-
त्सवाः’; ‘यौवनोत्सवः’. ४ ‘विलासिनीनाम्’. ५ ‘भृशम्’.