ऋतुसंहारम् (महाकवि कालिदास - षड्ऋतु काव्य सान्वय हिन्दी व्याख्या)

५६ ऋतुसंहारे
स्त्रीकूर्पासकं चोलम् । 'चोलः कूर्पासकोऽस्त्रियाम्' इत्यमरः ।
परिदधाति धत्त इत्यर्थः ॥
अन्याश्चिरं सुरतकेलिपरिश्रमेण
१खेदं गताः प्रशिथिलीकृतगात्रयष्टयः ।
सं²हृष्यमाणपुलै³कोरुपयो⁴धरान्ता
५अभ्यञ्जनं विदधति प्रमदाः ६सुशोभाः ॥१७॥
अन्या इति ॥ चिरं चिरकालं या सुरतकेलिः संभोग-
क्रिया तया यः परिश्रमः क्लेशस्तेन खेदं गताः प्राप्ता अत एव
प्रकर्षेण शिथिलीकृता गात्रयष्टयो यासां तास्तथोक्ताः । सं-
हृष्यमाणः पुलको रोमाञ्चो यस्मिंस्तादृश ऊरुः पीनश्च पयो-
धरान्तः पयोधरप्रान्तो यासां तास्तथोक्ताः । सुष्ठु समीचीना
शोभा यासां तास्तथोक्ताः । अन्याः प्रमदाः स्त्रियोऽभ्यञ्ज-
नमभ्यङ्गं सुगन्धतैलादिना विदधति कुर्वन्तीत्यर्थः ॥
बहुगुणरमणीयो योषितां चित्तहारी
परिणतबहुशालिव्याकुलग्रामसीमा ।
८सततमतिमनोज्ञः क्रौञ्चमालापरीतः
प्रदिशतु हिमयुक्तः काल एषः ९सुखं १०वः॥१८॥
बहुगुणेति ॥ बहुगुणै रमणीयः सुन्दरो योषितां स्त्रीणां
चित्तहारी मनोहारी परिणतैः परिपक्वैर्बहुभिः शालिभि-
१ 'स्वेदम्'. २ 'संपीड्यमान'. ३ 'विपुलोरु'. ४ 'पयोधरार्ताः'.
५ 'प्रत्यञ्जनम्;' 'नेत्राञ्जनम्'. ६ 'सुशोभम्'. ७ 'सीमः'. ८ 'विनि-
पतिततुषारः क्रौञ्चनादोपगीतः'. ९ 'त्वेष कालम्'. १० 'प्रियम्'.