रत्नावली नाटिका (सम्राट हर्षवर्धन - शास्त्रीय नाटिका रत्न सम्पूर्ण ४ अङ्क सान्वय सटीक)

प्रथमोऽङ्कः 79
king Udayana was very popular at that time (See Intro). The
story of वत्सराज is described as an ancient legend in the
Buddhist Sanskrit work दिव्यावदान etc. (See Intro).
वत्सराजचरितम्—वत्सानां राजा ( ६ष्ठीतत् ) तस्य चरितम् । वत्सराज is
उदयन । The position of वत्स country will be clear from the
notes on कौशाम्बी, the capital of वत्स (See ante).
एकैकम्—Each ; एकम् एकम् ( बहु ) by the rule “एकं बहुव्रीहिवत्”
‘द्विरुक्त एकशब्दो बहुव्रीहिवत् स्यात्—भट्टोजिदीक्षितः ।
वाञ्छितफलप्राप्तेः—वाञ्छितं कर्म्म (कर्म्मधा ) तस्य प्राप्तिः ( षष्ठीतत् ) तस्याः । The
वाञ्छितफल is here the successful representation of the drama.
मद्भाग्योपचयात्—Due to excessive good fortune of mine. मम
भाग्यम् ( ६ष्ठीतत् ) तस्य उपचयः ( ६ष्ठीतत् ) तस्मात् ।
समुदितः—Assembled. सम्-उत्-इ+क्त कर्त्तरि । This s'loka is
an example of प्ररोचना of भारती वृत्ति as it attracts the mind of the
audience by means of speaking highly of circumstances ; cf.
“उन्मुखीकरणं तत्र प्रशंसातः प्ररोचना”—दशरूपक ।
सङ्गीतकम्—सङ्गीतम् एव इति सङ्गीत + स्वार्थे क । सङ्गीतकम् here means
music in general ; cf. “नृत्तं गीतं तथा वाद्यं त्रयं सङ्गीतमुच्यते” सङ्गीत-
रत्नाकर ।
Change of voice :—श्रीहर्षेण निपुणेन कविना ( भूयते ), एतया परिषदा
गुणग्राहिण्या ( भूयते )....वत्सराजचरितेन हारिणा (भूयते)...अस्माभिः दक्षैः ( भूयते ) ।
एकैकेन वस्तुना...पदेन ( भूयते ) । अनेन...सर्व्वेण...गणेन समुदितेन ( भूयते ) ।
P. 13. नेपथ्याभिमुखम्—Towards the green-room. नेपथ्यस्य अभि-
मुखम् ( ६ष्ठीतत् ) ; मुखमभि ( अव्ययीभावः ) । Here नेपथ्य means जवनिका
or screen—
“नेपथ्यं स्याज्जवनिका रङ्गभूमिः प्रसाधनम्” इत्यमरः ।