रत्नावली नाटिका (सम्राट हर्षवर्धन - शास्त्रीय नाटिका रत्न सम्पूर्ण ४ अङ्क सान्वय सटीक)

78 रत्नावली
प्रयोगतः—By way of representation. प्र - युज् + घञ् = प्रयोगः ।
प्रयोग + तसिल् (in ३या) = प्रयोगतः i.e., प्रयोगेण ।
सकलजन etc.—Adj. to राज्ञः । “Delighting the hearts of all
people.” सकलाः जनाः (कर्मधा) तेषां हृदयानि (६ष्ठीतत्) तेषां आह्लादीनि
(६ष्ठीतत्) तस्य । The epithet indicates the popularity attained
by the King Shri Harsha.
अनुग्रहबुद्ध्या—अनुग्रहस्य बुद्धिः (६ष्ठीतत्) ३या ।
यथावत्—In proper manner.
नाटयितव्या—should be represented. नट् + णिच् + तव्य + टाप् = कर्मणि ।
नेपथ्यरचनाम्—नेपथ्यस्य रचना (६ष्ठीतत्) ताम् । नेपथ्य means ‘dress’
‘आकल्पवेषौ नेपथ्यम्’ इत्यमरः । “रामादिव्यञ्जको वेषो नटे नेपथ्यमिष्यते”—भरतः ।
यथाभिलषितम्—As desired. अभिलषितमनतिक्रम्य (अव्ययीभावः) ।
आवर्जितानि—“Inclined” hence ‘attracted.’ आ - वृज् + णिच् + क्त
कर्मणि । Comp.—“आवर्जिता किञ्चिदिव स्तनाभ्याम्” etc.—Kumara. III.
सकलसामाजिकानाम्—of all audience. समाज + ठञ् (इक) = सामाजिकः
who appreciates poetry ; सामाजिक is otherwise called सहृदय ।
Definition of सहृदय as given by अभिनवगुप्त is:—
‘येषां काव्यानुशीलनाभ्यासवशाद् विशदीभूते मनोमुकुरे ।
वर्णनीयतन्मयीभवनयोग्यता ते हृदयसंवादभाजः सहृदयाः ॥”
—ध्वन्यालोकलोचनम् ।
निश्चयः—conviction. निः - चि + अप् ।
P. 12. परिषद्—Assembly (here audience by लक्षणा). परि -
सद् + क्विप् ।
गुणग्राहिणी—Adj. to परिषद् । The audience should always
be in the disposition of appreciating the merits of the poetry
or drama.
हारि—Attractive. Adj. to वत्सराजचरितम् । The story of the