सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
रसतरङ्गिणी (सदानन्द शर्मा - पारद, धातु, उपधातु एवं भस्म रसायन शास्त्र सटीक)

रसतरङ्गिणी (सदानन्द शर्मा - पारद, धातु, उपधातु एवं भस्म रसायन शास्त्र सटीक)

Rasatarangini of Sadananda Sharma with Prasadani Commentary

सदानन्द शर्मा (टीकाकार: पं. हरिदत्त शास्त्री) द्वारा

DevanagariHindipublished799 पृष्ठ

पृष्ठ 666, कुल 799 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 666

४१ त्रयोविंशस्तरङ्गः ६४१
चन्द्रकान्तस्य गुणाः
चन्द्रकान्तोऽतिशिशिरः स्निग्धः पित्तापहः परम् ।
रक्तपित्तप्रशमनस्तथा दाहनिषूदनः ॥ १८९ ॥
चन्द्रकान्तश्चातिशिशिरादिगुणः । तथा चोक्तमन्यत्र —“चन्द्रकान्तस्तु
शिशिरः स्निग्धः पित्तास्रतापनुत् । शिवप्रीतिकरः स्वच्छो ग्रहालक्ष्मीविनाशनः॥”
इति । चन्द्रकान्तमारणं मनःशिलाहिङ्गुलाभ्यां सम्पाद्यम् ॥ १८९ ॥
भा.टी.—चन्द्रकान्त अत्यन्त शीत, स्निग्ध और उत्तम, पित्तप्रकोप-
शामक, रक्तपित्त-रोग-शामक तथा सर्वाङ्गीण दाहनाशक होता है ॥ १८९ ॥
चन्द्रकान्तस्य मारणम्
कुनटीहिंगुलोपेतः कन्यानीरेण पेषितः ।
चन्द्रकान्तः सुपुटितो म्रियते नात्र संशयः ॥ १९० ॥
भा. टी.—चन्द्रकान्त में समभाग शुद्ध मैनसिल तथा हिंगुल मिलाकर
अच्छी तरह पीसकर सम्पुट में बन्द करके पुट में फूँक देने से इसकी भस्म हो
जाती है ॥ १९० ॥
अथ राजावर्तस्य नामानि
राजावर्तो नृपावर्त्त आवर्त्तमणिरित्यपि ।
नृपोपलश्च नीलाश्मा स एव परिकीर्तितः ॥ १९१ ॥
भा.टी.—राजावर्त, नृपावर्त, आवर्तमणि, नृपोपल, नीलाश्मा, ये सब नाम
राजावर्त ( लाजवर्द ) के कहे जाते हैं ॥ १९१ ॥
जात्यराजावर्तस्य स्वरूपम्
यन्निर्मलः सुमसृणः खलु गारशून्यः
स्निग्धश्च शारदनिराभ्रनिभः सुनीलः ।
कृष्णो गुरुश्च शिखिकण्ठसमप्रकाशो
राजोपलः खलु स एव मतस्तु जात्यः ॥ १९२ ॥
अथ राजावर्तस्य परिचयः—ग्राह्यराजावर्तरूपं यन्निर्मल इत्यादिना । गार-
शून्यः मलरहितः । शिखी मयूरस्तस्य कण्ठसमः प्रकाश आभा यस्य सः । उक्त-
ञ्चान्यत्रापि—“निर्गारमसितमसृणं नीलं गुरु निर्मलं बहुच्छायम् । शिखिकण्ठ-
समं सौम्यं राजावर्तं वदन्ति जात्यमणिम्” इति ॥ १९२ ॥
भा.टी.—जो लाजवर्द स्वच्छ, चमकीला और मलरहित, स्निग्ध (चिकना)
और शरद कालीन बादल रहित आकाश के समान नीलवर्ण,कृष्ण, गुरुभार और
मोरकण्ठ के सदृश प्रकाशवाला हो,उसे उत्तम लाजवर्द समझना चाहिए ॥१९२॥