रसतरङ्गिणी (सदानन्द शर्मा - पारद, धातु, उपधातु एवं भस्म रसायन शास्त्र सटीक)
Rasatarangini of Sadananda Sharma with Prasadani Commentary
सदानन्द शर्मा (टीकाकार: पं. हरिदत्त शास्त्री) द्वारा
पृष्ठ 637, कुल 799 में से
संदर्भ में पढ़ें६१२ रसतरङ्गिणी
जात्यमौक्तिकस्य स्वरूपम्
चन्द्रोद्भासि स्थूलमत्यन्तरम्यं स्निग्धं वृत्तं निर्व्रणं निर्मलं यत् ।
धत्ते न्यस्तं यत्तुलायां गुरुत्वं प्राज्ञैरुक्तं मौक्तिकं तत्तु जात्यम् ॥६४॥
विमर्दितं शालितुषैर्गोमूत्रपटुना भृशम् ।
यन्नैति विकृतिं किञ्चित्तन्मौक्तिकमकृत्रिमम् ॥ ६५ ॥
मौक्तिकपरिचयः—चन्द्रोद्भासीति ग्राह्यमौक्तिकस्वरूपमाह । विमर्दितमिति
अकृत्रिममौक्तिकपरीक्षा, आपणे कृत्रिममुक्तानां बहुधोपलम्भात् । निगदव्याख्यात-
मन्यत् । उक्तञ्च—लवणक्षारक्षोदिनि पात्रे गोमूत्रपूरिते क्षिप्तम् । मर्दितमपि
शालितुषैर्यदविकृतं तत्त मौक्तिकं जात्यम्" इति ॥ ६४, ६५ ॥
भा.टी.—उत्तम (जात्य) मोती चन्द्रमा की सी चमकवाली, मोटेदल
और दाने की, अत्यन्त सुन्दर, चिकना स्पर्श, गोलाकार, गढा या दाग रहित
स्वच्छ गुरुभार होती है । उत्तम मोती को धानों की भूसी से रगड़ने अथवा
गोमूत्र में लवण मिलाकर उसमें मलने से मोती की चमक में कोई परिवर्तन नहीं
आता है । उक्त लक्षण युक्त मोती प्राकृतिक मोती कही जाती है ॥ ६४, ६५ ॥
त्याज्यमौक्तिकस्य लक्षणम्
दीर्घं पार्श्वकृशं रूक्षं त्र्यस्रं श्यामञ्च सत्रणम् ।
हतप्रभं क्षुद्रकायं मौक्तिकं हेयमीरितम् ॥ ६६ ॥
दीर्घं पार्श्वकृशमिति त्याज्यमौक्तिकस्वरूपम् । उक्तञ्च—"यदिच्छ्यायं
मौक्तिकं व्यङ्गकायं शुक्तिस्पर्शो श्यामतां चातिधत्ते । मत्स्याक्षीकं रूक्षममुक्तान-
निम्नं नैतद्धार्य्यं धीमताऽसौख्यदायि" इति ॥ ६६ ॥
भा.टी.—लम्बे आकार के बेडौल, एक तरफ मोटे एक तरफ पतले,
रूक्षस्पर्श, तिकोने, श्यामवर्ण के, गढ़ेवाले, बिना चमक के छोटे-छोटे मोती
निकृष्ट समझने चाहिए ॥ ६६ ॥
मौक्तिकशोधनस्य प्रथमः प्रकारः
जयन्तीस्वरसेनेह दोलायन्त्र विधानतः ।
यामैकं सततं स्विन्नं मौक्तिकं शुद्धिमाप्नुयात् ॥ ६७ ॥
भा.टी.—मोतियों को एक कपड़े की पोटली में बाँधकर दोलायन्त्र में
जयन्ती (अरणी) स्वरस डालकर उसमें तीन घंटे तक स्वेदन करने से वह
शुद्ध हो जाती है ॥ ६७ ॥