रसार्णव (शैव रस-तन्त्र - प्राचीन भारतीय खनिज रसायन, धातुवाद एवं रस-चिकित्सा सटीक)

९० रसार्णवे
जलभाण्डे तु तत् स्विन्नं¹ सप्ताहं² द्रवतां व्रजेत् ॥ ११७ ॥
क्षारत्रयं रामठञ्च³ चणकाम्लामवेतसम्⁴ ।
चिञ्चा⁵ ज्वालामुखीक्षीरं स्थलकुम्भी⁶रसेन च ॥ ११८ ॥
एतैस्तु मर्दितं वज्रं⁷ स्नुह्यर्कपयसा तथा⁸ ।
दोलायां⁹ स्वेदयेद्देवि जायते¹⁰ रसवद्द्यथा ॥ ११९ ॥
अथवाप्यभ्रकं¹¹ स्विन्नं मौक्तिकं च प्रवालकम् ।
माक्षिकं नीलपुष्पं च¹² पीतं मरकतं महत्¹³ ।
वैदूर्यस्फटिकादीनि¹⁴ द्रवन्ति सलिलं यथा ॥ १२० ॥
लोहजातं तथा¹⁵ ध्मातम् अग्निवर्णे तु दृश्यते ।
वापितं सकृदेकेन¹⁶ मृतं जलसमं¹⁷ भवेत् ॥ १२१ ॥
मुक्ताफलन्तु सप्ताहं वेतसाम्लेन भावितम् ।

(1) K reads सत् चिन्न. M reads जलमध्ये तु. (2) K reads
सप्ताहात्. (3) K has मारचयं. M has द्वि रामष्ठ. (4) K has
only चणकाम्लवेतसा. M has चणकाम्लसवेतसम्. (5) K reads चित्रं.
(6) M reads: स्थलकुम्भ. (7) B has मर्दिता वज्रा. M has मर्दिता वज्र,
which is incorrect. (8) M reads पयसस्तथा, which is not correct.
(9) M has डोलायां. (10) B reads नायते. (11) B and M
read स्वभ्रक. (12) M reads नीलपृष्टं च, which is inc. (13) B
reads मथकतं, which is inc. K reads मरकतक. M reads पीतमंरतक भवेत्,
which has no sense. (14) All the texts read वैदुर्य. But the
reading we have adopted above is generally used, and stated in रम.स.
Chap. VIII. v. 57. (15) K and M read यथा. (16) M
reads मकृदेतेन. (17) B has दंतं समजलं. K has घृत instead of मृत.

षष्ठः पटलः । ८१
जम्बीरोदरमध्यस्थं धान्यराशौ निधापयेत् ।
पुटपाकेन तच्चूर्णं$^1$ जायते सलिलं यथा ॥ १२२ ॥
॥ इति वज्रविधिः ॥
शृणु देवि महाभागे वैक्रान्ताख्यं महारसम् ॥ १२३ ॥
दैत्येन्द्रो महिषः सिद्धो हरदेहसमुद्भवः$^2$ ।
दुर्गा भगवती देवी$^3$ तं शूलेन व्यमर्दयत्$^4$ ॥ १२४ ॥
तस्य रक्तं तु पतितं यत्र यत्र स्थितं भुवि ।
तत्र तत्र तु वैक्रान्तो वज्राकारो महारसः$^5$ ॥ १२५ ॥
विन्ध्यस्य दक्षिणे चास्ति उत्तरे नास्ति सर्व्वथा$^6$ ।
विक्रन्तयति$^7$ लोहानि तेन वैक्रान्तकः स्मृतः$^8$ ॥ १२६ ॥
श्वेतः पीतस्तथा रक्तो नीलः$^9$ पारावतप्रभः ।
मयूरबालसदृशश्चान्यो मरकतप्रभः$^{10}$ ॥ १२७ ॥
• (1) K reads तडूर्णं, which is not correct. (2) सर्व्वदैवसमुद्भवः, a
variant in K. (3) B reads भगवति देवि. M reads देवि. (4) तं
इलेनैव मर्दयत्, a variant in M. (5) All the texts read वैक्रान्त वज्राकारं
महारसं. But the term रस is in masculine gender, meaning mercury
or any metal. [Rules on genders are not strictly observed in the
Puráṇas and Tantras.] (6) सर्व्वथा सर्व्वसिद्धिदम्, a variant in K, which
is unconnected with the context. (7) K reads विक्रान्तयति. M reads
निष्क्रन्तयति. Both are gram. inc. (8) K has वैक्रान्तकं स्मृतम्. [The
term वैक्रान्त is used here in both the genders, masculine and neuter, as
it is stated in रस. म. Chap. IV. v. 73.] (9) M reads खलः, which
is erroneous. [But the term कृष्ण is used as its synonym in the next
śloka.] (10) This hemistich is not found in M.

९२ रसार्णवे
देहसिद्धिकरः कृष्णः¹ पीते पीतः सिते सितः² ।
सर्व्वार्थसिद्धिदो रक्तः³ तथा मरकतप्रभः⁴ ।
शेषे द्वे निष्फले वर्ज्ये⁵ वैक्रान्तमिति सप्तधा ॥ १२८ ॥
यत्र क्षेत्ने स्थितं देवि⁶ वैक्रान्तं तत्र भैरवम् ।
विनायकं च⁷ संपूज्य गृह्णीयात् साधकोत्तमः ॥ १२९ ॥
वैक्रान्तं चूर्णितं सूक्ष्मं सुरासुरनमस्कृतम्⁸ ।
व्याघ्रीकन्दस्य मध्यस्थं⁹ धमयित्वा पुटे स्थितम्¹⁰ ॥ १३० ॥
अश्वमूत्रेण¹¹ मृदग्नौ स्वेदयेत् सप्तवासरात् ।
छायाशुष्कं ततः कुर्य्या¹²दिदं वैक्रान्तमुत्तमम् ॥ १३१ ॥
अथवा लवणक्षारमूत्राम्ललशुणतैलकैः¹³ ।
कुलत्थकोद्रवक्वाथे¹⁴ स्वेदयेत् सप्त वासरान् ॥ १३२ ॥
(1) B reads देहसिद्धिकर कृष्ण. M reads देहमसिकरं कृष्ण, which is inc.
(2) B and M read पीत पात सिते सित. K reads पीतः पीते सितः सिते. We
have adopted the above reading after collating all the MSS.
(3) B and K read सर्वार्थसिद्धिदं रक्त. (4) B, K and M read तथा
मरकतप्रभम्. (5) K reads वर्जे, which is inc. [From this charaṇa
the term वैक्रान्त is used in neuter gender.] (6) B reads स्थिते देवि.
M reads यत्न चर्चामद देवि. Both are gram. inc. (7) K reads तु.
(8) सुरासुरगमस्कृत, a variant in B. (9) M reads व्याघ्रकन्दकमध्यस्थं.
(10) K reads धामयित्वा पुटस्थितं. M reads पुटं स्थितम्. (11) B has
अश्वसूत्रेण. M has अग्रिमूत्रेण. Both are inc. (12) This hemistich
and the next two are wanting in K. M has a defective charaṇa—तया
कुर्या. (13) B reads तृषतैलकैः. (14) कुलत्थं कोद्रवक्वाथे, a variant
in B. कुलत्थकेद्रवक्वाथे, a variant in M, which is not correct.

षष्ठः पटलः । ८३
लम्ब्याचूर्णेस्तु वैक्रान्तं समांशेन तु चूर्णयेत्¹ ।
अजामूत्रेण² संभाव्य छायाशुष्कं तु कारयेत् ।
अश्वनाले धमित्वा तु³ मूषामत्त्वं तु जायते⁴ ॥ १३३ ॥
मोक्षमोरटपालाशक्षारगोमूत्रभावितम्⁵ ।
वज्रकन्दशिफाकल्क⁶लाक्षाटङ्कणसंयुतम् ॥ १३४ ॥
वैक्रान्तसम्भवं चूर्णं मेषशृङ्गो⁷द्रवान्वितम् ।
पिण्डितं मूकभूषायां⁸ ध्मातं सत्त्वं विमुञ्चति ॥ १३५ ॥
वैक्रान्तं वज्रकन्दं च⁹ पेषयेद्वज्रवारिणा¹⁰ ।
माहिषे नवनीते च¹¹ सञ्चौद्रं पिण्डितं ततः ।
शोधयित्वा धमेत् सत्त्वं¹²-मिन्द्रगोपसमं पतेत्¹³ ॥ १३६ ॥
केतकोस्वरसः काञ्चौ¹⁴ मणिसम्यं सखेचरम्¹⁵ ।

(1) K reads कारयेत्. M reads पूजयेत्. (2) M reads अजमूर्त्रेण.
(3) M reads erroneously अश्वनालयांमत्वा तु. (4) K has मूखासत्त्वं तु
जायते. (5) M reads काँमूत्रभावितः, which is inc. (6) K has
कल्क. M has शिलाकल्क. (7) B reads मेषशृङ्गो, which is inc. M
reads मेषश्रृङ्गि. (8) K reads मूकमूखायां. M reads मूकमूषाया, wherein
the omission of अनुस्वार is the error of the scribe. (9) वक्रान्तं वज्रकन्दे
च, a variant in K, which has no sense. (10) M reads वज्रतौरिणा,
which is inc. (11) B reads पेषित नवनीतेन. M reads माहिषं नवनीतञ्च.
(12) शोषयित्वा धमेत् सत्वं, a variant in M. (13) इन्द्रगोपासम भवेत्, a
variant in K. M reads इन्द्रकोपसमं पतेत्, which is inc. (14) B
reads केतकिस्वरसं कांची. K and M read केतकीस्वरसं काँचि. [But the term
स्वरस is in masculine gender.] (15) K has सखेचरौ, which is not
correct. M has माषिसम्य.

६४ रसार्णवे
स्वेदनाज्जायते¹ देवि वैक्रान्तं रससन्निभम् ॥ १३७ ॥
॥ इति वैक्रान्तविधिः ॥
सुवर्णं रजतं ताम्रं कान्तलोहस्य वा रजः² ।
अनेन स्वेदविधिना द्रवन्ति सलिलं यथा ॥ १३८ ॥
इत्युक्तमभ्रकादीनां चतुर्णां लक्षणादिकम् ।
तन्ममाचक्ष्व देवेशि किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि ॥ १३९ ॥
इति श्रीपार्वतीपरमेश्वरसंवादे³
रसार्णवे रससंहितायां
अभ्रकादिलक्षणसंस्कारनिर्णयो नाम
षष्ठः पटलः ॥ ६ ॥
(1) K reads erroneously खेदणा जायते। (2) B reads कान्तलोहं
च वाजरः. K reads कांतलोह च वाजरं. M reads कान्तलोहश्च वा रजः. All
the texts seem to be incorrect. We have adopted a reading after
collating all of them. (3) This portion is wanting in B and M.

सप्तमः पटलः ।

श्रीदेव्युवाच ।¹
सह लक्षण²संस्कारै-राज्ञापय महारसान् ।
अन्यच्च तादृशं देव रसविद्योपकारकम् ॥ १ ॥
श्रीभैरव उवाच ।³
माक्षिको विमलः शैलः⁴ चपलो रसकस्तथा ।
सस्यको दरदश्चैव स्रोतोऽञ्जनमथाष्टकम्⁵ ।
अष्टौ महारसाश्चैव⁶-मेतान्⁷ प्रथमतः शृणु ॥ २ ॥
कृष्णास्तु भारतं श्रुत्वा⁸ योगनिद्रामुपागतः⁹ ।
तस्य पादतले विद्धं¹⁰ व्याधेन मृगशङ्कया ॥ ३ ॥
ये तत्र¹¹ पतिता भूमौ क्षताद्रुधिरबिन्दवः ।
(1) M reads देवी and nothing else. (2) B reads लक्षणे, which
is not gram. correct. (3) B has भैरवीवाच । K has श्रीभैरव्युवाच ।
Both the readings are incorrect. M has श्रीभैरवः and nothing else.
(4) B reads मलसः instead of विमलः, which seems to be the blunder
of the scribe. K reads माक्षिका विमला शिला. M reads शैलो, which is
gram. inc. (5) K has सोताञ्जनमकथाष्टकम्, which is inc. [Vide
रसरत्नसमुच्चय Chap. II., and रससार, 6th Paṭala, vs. 2-3.] (6) B
reads महारसास्येव. M reads महारसाख्येव. Both the readings are inc.
(7) K reads मेतत्. (8) K has कृत्वा. (9) B reads मुपागताः,
which is gram. inc. (10) K has विन्नं, which has no sense here.
(11) K reads एकत्र.

९६ रसार्णवे
ते निम्बफलसंस्थाना जाता वै माक्षिकोपलाः¹ ॥ ४ ॥
माक्षिको द्विविधस्तत्र² पीतशुक्लविभागतः³ ।
विमलस्त्रिविधो⁴ देवि शुक्लः पीतश्च लोहितः⁵ ॥ ५ ॥
तैलारनालतक्रेषु गोमूत्रे कदलीरसे⁶ ।
कुलत्थकोद्रवक्वाथैः⁷ माक्षिकं विमलं तथा⁸ ।
मुहुः शूरणकन्दस्थं खेदयेदहरवार्णि⁹ ॥ ६ ॥
क्षाराम्ललवणैरण्ड-तैलसर्पिः¹⁰समन्वितम् ।
पुटत्रयं प्रदातव्यं तद्द्वयं शोधितं भवेत् ॥ ७ ॥
(1) This hemistich is wanting in B. K reads माक्षिकोपला (without
विसर्ग), which is gram. inc. M reads जाता माक्षिककोमलाः. (2) This
hemistich is not found in B. K has an incomplete charaṇa —माक्षिको
द्विवस्तत्र. (3) पीतः शुक्लो विभागः, a variant in K. [रसरत्नसमुच्चय reads
माक्षिको द्विविधो हेमाक्षिकस्तारमाक्षिकः. Chap. II. v. 80.] The following
śloka is found in MS. K only ;—चतुर्धा करकाकारः शुक्तिकापुटसन्निभः ।
तथांगुलीयकाकारी भृशकर्करिकासमः ॥ इति माक्षिक लक्षणं ॥ We have placed
it in the footnote, because we do not find these varieties of माक्षिक in
any other MS., neither in रस.स., nor in रससार. (4) B reads
विमलास्त्रिविधा. K reads विमलस्त्रिविधो, which is inc. (5) B has
शुक्लः पीतश्च लोहिताः ; here the last term is inc. K has शुक्लपीतश्च. [रस.स.
mentions the different names of विमल according to its colour, as
पीतः—हेमविमलः, शुक्लः—तारविमलः, लोहितः—कांस्यविमलः. Chap. II. v. 96.]
(6) गोमूत्रकदलीरसैः, a variant in K. (7) M reads कुलत्थकोद्रवक्वाथे,
which is inc. (8) K reads माक्षिकं विमलस्तथा, which is not gram.
correct, as these are objects to स्वेदयेत्. (9) K reads this hemistich
very imperfectly—मुहुः शूरणक दर्दहरवार्णि. (10) B and M read तैलसर्पि.

सप्तमः पटलः । २७
माक्षिकं चूर्णितं स्तन्य¹-सुह्यर्कक्षीरभावितम् ।
सत्त्वं मुञ्चति सुध्यातं टङ्कककुष्ठमोदितम्² ॥ ८ ॥
कदलीकन्दतुलसी-नारङ्गाम्लपरिस्रुतम्³ ।
सप्तसप्तपुटोपेतं⁴ पञ्चद्रावकसंयुतम्⁵ ।
स्त्रीस्तन्यमोदितं आतं⁶ सत्त्वं मुञ्चति माक्षिकम् ॥ ९ ॥
क्षौद्रगन्धर्व्वतैलाभ्यां⁷ गोमूत्रेण घृतेन च ।
कदलीकन्दसारेण भावितं माक्षिकं मुहुः ।
मूषायां⁸ मुञ्चति आतं सत्त्वं शुल्वनिभं मृदु⁹ ॥ १० ॥
देवदालोरसं क्षिप्त्वा¹⁰ पादांशटङ्कणैर्युतम्¹¹ ।
प्रकटां मूषिकां¹² कृत्वा धमेत् सत्त्वमपेक्षितम्¹³ ॥ ११ ॥
किमत्र चित्रं कदलीरसेन
सुपाचितं¹⁴ सूरणकन्दसम्पुटे ।

(1)

८८ रसार्णव
वातारितैलेन पुटेन तार्य
पुटेन दग्धं वरशुद्धिमिति¹ ॥ १२ ॥
गोमूत्रैश्च सुहिग्क्षीरैः² भाव्यमेरण्डतैलकैः³ ।
माक्षिकं दिनमेकन्तु मर्दितं वटकीकृतम् ।
अभ्रवद्धमयेत् सत्त्वं⁴ सस्यकस्याप्ययं विधिः⁵ ॥ १३ ॥
ताप्यमावर्त्तकं धातु⁶-माक्षिकं⁷ मधुधातुकम् ।
माक्षिकं तिक्तमधुरं मेहार्शः⁸क्षयकुष्ठनुत् ।
कफपित्तहरं बल्यं⁹ योगवाहि रसायनम् ॥ १४ ॥
ज्वरसन्निपातदारिद्र्याण्यपि¹⁰ यन्नामकथनमात्रेण¹¹ ।
नश्यन्ति योजनशते¹² कस्तस्याज्ञोऽवेधकरः¹³ ॥ १५ ॥
॥ इति माक्षिकशुद्धिः ॥¹⁴
(1) M reads परशुद्धिमिति. (2) गोमूत्रेण सुहिक्षीरैः, a variant in K.
(3) B reads तैलतः. (4) K reads सत्वे. M reads अभ्रकन्तु पतेत् सत्वं.
(5) B has an incomplete charana—सस्याप्ययं विधिः. (6) ताप्य आव-
र्त्तकमाक्षं, an incorrect variant in M. (7) M reads मार्थिकं, which
is an error of the scribe. (8) B has मेहात्ताँ, which is inc. M
has महार्षः. (9) M reads बल्य (without अनुस्वार). (10) K has
ज्वरसन्निपातदार्याण्यपि. M has ज्वरसन्नितादारिद्याण्यपि. Both seem to be inc.
(11) K has तु after मात्रेण. But we have not adopted it, because the
final ण is optionally a गुरु-letter. (12) K reads योजनशतांतरे.
(13) B has कस्तोर्ध्याभाडवेधवरकः, which is entirely absurd. M has कस्त
स्याचाज्ञोऽवेधकरः, which has no clear sense. (14) B reads इति
माक्षिकक्रियाविधिः । This is wanting in M.

सप्तमः पटलः । ९९
विमलं¹ शिगुतोयेन काञ्चीकासीसटङ्कणैः² ।
वज्रकन्दसमायुक्तं भावितं कदलीरसैः³ ॥ १६ ॥
मोचक⁴क्षारसंयुक्तं धमितं मूकमूषया⁵ ।
सत्त्वं चन्द्रार्कसंकाशं⁶ प्रयच्छति न संशयः ॥ १७ ॥
॥ इति विमलशुद्धिः⁷ ॥
पतितोऽपतितश्चेति⁸ द्विविधः शैल शेखरि⁹ ।
ग्रन्थान्तरेऽपि कीर्त्योऽसौ¹⁰ कीर्त्तितो बहुभिः सुरैः ॥ १८ ॥
निदाघे घर्मसंतप्ता धातुसारं धराधराः ।
निर्यासं च विमुञ्चन्ति तच्छिलाजतु¹¹ कीर्त्तितम् ॥ १९ ॥
शिलावद्दृधातु कं¹² ज्ञातं शैलजं गिरिसानुजम्¹³ ।

(1) B and K read विमला, but use its adjectives in the neuter
gender; this is ungrammatical. (2) कांचिकाशौसटकणैः, a variant
in K. काचिकासिसटङ्कणैः, a variant in M. (3) M reads कद्लौरसै.
(4) K reads मोचिक. M reads मोचष. (5) M has सञ्चितं instead
of समितं. K has बूकभूखया, which is incorrect. (6) M reads संयुक्तं.
[The 16th and the 17th ślokas nearly agree with the texts in रस. स.
Chap. II. vs. 103–104.] (7) Both B and K read विमलाशुद्धिः।
This is wanting in M. (8) पातितः पतितश्चैव, a variant in K.
(9) B reads शैलमौखरि. M reads द्विविधा शैलमौखरि, which is gram. inc.
(10) The portion commencing from this charaṇa and ending in
शोधयेत्ततु यत्नतः (ślokas 18—21) is not found in B and M. (11) K
reads मिलाजितु, which seems to be inc. [Cf. रस. स. Chap. II. vs. 110—
111.] (12) K reads incompletely धातु. (13) K has गिरि-
सानुजम.

ņ or n?
In standard Indological transliteration of the era (Bibliotheca Indica), it uses ṇ (with underdot) or n or ṇ?
Wait, look at the letter: charanas - wait, footnote (2) has charanas? Let's check:
"charaņas" vs "charanas" vs "charaṇas":
Look at line 11: charaņas - there is a cedilla or underdot? It looks like charaṇas (underdot on n) or plain charanas?
Wait, look at line 17: charana: plain n or ṇ? In line 17: (5) This charaņa is wanting in K. M reads कृत्वा instead of बद्धा.
Wait! In कृत्वा:
Wait, look at footnote 5:
M reads कृत्वा instead of बद्धा.
Wait, does it say कृत्वा or हत्वा?
Let's look at line 17:
M reads कृत्वा instead of बद्धा.
Wait, look at कृत्वा: it's कृत्वा or हत्वा?
Wait, क with ृ? No, it looks like ह with ल? हत्वा?
Wait! In the main text: पिण्डं बद्ध्वा तु विधिवत्⁵.

सप्तमः पटलः । १०१
शेषौ मध्यौ च लाक्षावत्¹ शीघ्रद्रावौ तु निष्फलौ² ।
वङ्गवद्द्रवते³ वह्नौ चपलस्तेन कीर्तितः⁴ ॥ २४ ॥
वस्त्रेण बद्धा चपलं लङ्घयेद्यदि सागरम् ।
वस्त्रञ्च वेष्टयेत् सद्यः तेनासौ चपलः स्मृतः ॥ २५ ॥⁵
सारयेत् पुटपाकेन चपलं गिरिमस्तके ।
देहबन्धं करोत्येव विशेषाद्रसबन्धनम् ॥ २६ ॥
चपलश्चपलावेधं करोति घनवद्बलः ।
चपलो लेखनः स्निग्धो देहलोहकरो मतः ॥ २७ ॥
॥ इति चपलगुद्धिः ॥⁶
मृत्तिका⁷गुड़पाषाण-भेदतो रसकस्त्रिधा⁸ ॥ २८ ॥
पीतस्तु मृत्तिकाकारो मृत्तिकारसको वरः⁹ ।
(1) B has शेषा मध्याय लाक्षावन्. M has शेषा मध्याश्च लाक्षाय, wherein
the last term seems to be incorrect. (2) शीघ्रं द्रावास्तु निष्फलाः, a
variant in B. K has शीघ्रद्रावोस्तु, which is inc. रसद्रावास्तु निष्फलम्, a
variant in M, wherein the last term is inc. (3) M reads नागवद्द्रवते.
(4) The ślokas 23rd and 24th nearly agree with the texts in रस. स.
Chap. II. vs. 143–144. (5) The 25th śloka is not found in B
and M. (6) The 26th and the 27th ślokas with the portion—
इति चपलगुद्धिः are not found in B and M. [The latter hemistich of the
27th śloka exactly agrees with the text in रस. स. Chap. II. v. 145.]
(7) M reads मूर्त्तिका, which is inc. (8) B reads भेदको तो, which
is not correct. M reads भेदको रसखिधा, which is a defective charaṇa.
[But रस. स. states two sorts of रसक. Vide Chap. II. v. 149.]
(9) मृत्तिकारसतो वरम्, a variant in M, which is erroneous.

१०२ रसार्णवे
गुड़ाभो मध्यमो ज्ञेयः पाषाणाभः कनिष्ठकः¹ ॥ २९ ॥
कटुकालाबुनिर्यासैनालोड्य² रसकं पचेत् ।
शुद्धो दोषविनिर्मुक्तः³ पीतवर्णस्तु जायते⁴ ॥ ३० ॥
किमत्र चित्रं रसकं⁵ रसेन
रजस्वलायाः कुसुमेन⁶ भावितम् ।
क्रमेण कृत्वा उरगेन⁷ रञ्जितं
करोति शुक्लं त्रिपुटेन⁸ काञ्चनम् ॥ ३१ ॥
ध्रीयते नापि वह्निस्थः सत्त्वरूपो महाबलः ॥ ३२ ॥⁹
रसकं चूर्णयित्वा तु बद्धा वस्त्रे विचक्षणः ।
मूत्रे निधापयेत् स्त्रीणां सप्तरात्रं सुरेश्वरि ॥ ३३ ॥
पुष्पाणां रक्तपीतानां रसैः पत्रैश्च¹⁰ भावयेत् ॥ ३४ ॥
(1) K reads कनिष्टकः. M reads कनिष्ठिकः. Both are incorrect.
(2) B has निर्यासै चालोद्य. M has निर्यासै चालोध्या. Both are incorrect.
(3) K reads दोषः विनिर्मुक्तः. M reads विनिर्मुक्तो. Both are gram. inc.
(4) पीतवर्णसु जायते, a variant in K, which seems to be an error of the
scribe. जायते पीतवर्णकः, a variant in M. [Vide रस.स. Chap. II. vs.
153-154.] (5) M reads रसको. [The term रसक is of both genders.]
(6) M reads रजस्वलाया ऋतुजेन. (7) K reads तुरगेण. [Both उरग
(lead) and तुरग (sulphur) are mentioned in रसचिन्तामणि, Chap. 3.]
(8) M has समं त्रिपुटेन. (9) This hemistich is not found in B
and M. After this 32nd śloka we find चण्डश्च in K only; hence we
have not inserted it in the text. It appears to be redundant.
(10) B reads पचैश्च, which is evidently an error of the scribe. K reads
पिष्टैश्च, which is also incorrect, as the पिष्ट of flowers is unusual.

सप्तमः पटलः । १०१
क्षारैः स्नेहेश्च चाम्लैः भावितं रसकं मुहुः ।
ऊर्ध्वालाक्षानिशा¹पथ्या भूलताधूमसंयुतम्² ॥ ३५ ॥
मूकभूषागतं³ ध्मातं टङ्कणेन समन्वितम् ।
सत्त्वं कुटिलसङ्काशं मुञ्चत्येव⁴ न संशयः⁵ ॥ ३६ ॥
गोभद्दो रसकस्तुत्यं⁶ क्षितिकिट्टो⁷ रसोद्भवः ।
खर्परो⁸ नेत्ररोगारिः रीतिकृत्ताम्ररञ्जकः⁹ ॥ ३७ ॥
रसको रञ्जको रुच्यो वातहृत् श्लेष्मनाशनः¹⁰ ।
त्रिदोषघ्नस्तु तत्सत्त्वं नेत्रदोषविनाशनम्¹¹ ॥ ३८ ॥
॥ इति रसकशुद्धिः¹² ॥
कालकूट¹³विषं पीत्वा गरुड़ः सोढुमक्षमः ।

(1) B has उर्वालाक्षा तथा, wherein the first term is not correct. K
has तथा in lieu of निशा. M has ऊर्ध्व instead of ऊर्ध्वा. [Vide रस.स. Chap.
II. v. 162, which mentions निशा.] (2) K reads संयुता, which is
gram. inc. (3) B has गते. K has मूखा. M has एक in place of
मूक. All the readings are inc. (4) Vide रस.स. Chap. II. v. 161,
which says “वङ्गाभं पतितं सत्त्वं.” K reads मुञ्चत्यथ. M reads मुञ्चत्येवं.
(5) Cf. रस.स. Chap. II. v. 162. (6) M has an incomplete
charaṇa—रसन्तु······त्य. (7) M reads भद्दो, which seems to be inc.
(8) B has खुर्परो. M has कर्परो. (9) K reads रतिकृत्ताम्ररंजकः.
M reads रीतिकृत्ता शिरञ्जकः. (10) M reads नाशिनी, which is not
correct. [रस.स. states कफपित्तविनाशनः. Chap. II. v. 150.] (11) K
reads नेत्ररोगविनाशनम्. M reads नेत्रदोषं हरन्ति च, which is gram. inc.
(12) B has not इति. M reads रसकविधिः, which is not correct. (13) B
reads कालकूटे.

१०४ रसार्णवे
सुधामपि तथावामत्¹ भुक्त चाशीविषामृते² ।
स्वयं विनिर्गते चक्ष्वोः सस्वकोऽभूत् स कालिकः³ ॥ ३९ ॥
एकधा सत्वकस्तस्य⁴ स्त्रीमूत्रे भावयेद्रजः⁵ ।
भृशं⁶शोषितमध्ये वा दिनमेकं निधापयेत् ॥ ४० ॥
तस्य चूर्णं महेशानि पादसौभाग्यसंयुक्तम्⁷ ।
करञ्ज तैलमध्यस्थं दिनमेकं निधापयेत्⁸ ॥ ४१ ॥
मध्यस्थमन्धमूषायाः⁹ धमयेत् कोकिलाचयम्¹⁰ ।
इन्द्रगोपकसंकाशं¹¹ सत्त्वं पतति शोभनम्¹² ॥ ४२ ॥
एकधा सत्वकस्तस्मात्¹³ आतो निपतितो भवेत् ।

(1) B reads स्वधावामत्. K reads सुधां चाह. M reads सुधामविषमृधात्मानं,
which is unintelligible. We have kept अवामत्, though gram. incorrect,
merely for the sake of metre. (2) मोक्षमाशीविषामृते, a variant in B.
सुह्मामासोदविषामृते, a variant in K. मोक्षमाशीविषाहते, a variant in M.
[Vide रस्रत्नसमुच्चय Chap. II. vs. 126–127.] (3) M reads सकामतः.
(4) एकश| सखकसुखं, a reading in K, which seems to be inc. M reads
एकथा instead of एकधा. (5) M reads द्रावयेद्रजः. (6) M has भर.
(7) M has an incorrect reading—पादचन्द्रसायसंयुतम्. (8) Cf. रस.स.
Chap. II. v. 133. (9) K has धन्ममूखायां, which is erroneous. M
has मयकृपायां, which is absurd. रस.स. has धन्धमूवासमध्यस्थं. Chap. II.
v. 134. (10) K reads आपयेत्. रस.स. reads also आपयेत् कोकिलाषयम्.
Chap. II. v. 134. (11) M has an absurd reading—षगोपकाभासा-
काश. रस.स has इन्द्रगोपाह्वति चैव. (12) रस.स. reads भवति instead
of पतति. Chap. II. v. 134. (13) K reads सत्वकस्तुल्यं. M reads
रकथा सत्वकामञ्जे.

सप्तमः पटलः । १०५
कालिकांरहितो रक्तः शिखिकंठ¹समाकृतिः ॥ ४३ ॥
सस्यो मयूरतुत्थं स्यात्² वह्निकृत् कालनाशनः³ ।
रसायने तु योग्यः स्याद्⁴ वयस्तम्भकरो भवेत् ॥ ४४ ॥
सस्यकः शुद्धिमाप्नोति रक्तवर्गेण भावितः⁵ ॥ ४५ ॥
॥ इति सस्यकशुद्धिः ॥
दरदस्त्रिविधः प्रोक्त⁶श्चर्मांरः शुकतुण्डकः⁷ ।
हंसपादस्तृतीयः स्याद्⁸ गुणवानुत्तरोत्तरः९ ॥ ४६ ॥
चूर्णपारदभेदेन¹⁰ द्विविधो दरदः पुनः ॥ ४७ ॥

(1) K has शिखिकंस. M has शिखिकर्षिं. But रस.स. has मयूरकण्ठसच्छायं.
Chap. II. v. 127. (2) B has तुल्य स्याद्. K has तुल्य स्या. M has तुर्थस्य.
All the readings are gram. incorrect. (3) B reads कलताशनः, which
has no clear sense. K reads वह्निकृद्वह्निनाशनः. (4) B and K have
योग्य स्याद्. M has योग्यस्स्याद्. Both are gram. inc. (5) K and M
read रसवर्गेण, which is evidently an error; because we find in रस.स. रक्त-
वर्गेण, which is supported by the MS. B. M has भावितम्, which is
gram. erroneous. [Vide रस.स. Chap. II. v. 130.] (6) दरदस्त्रिविधो
रक्त, a variant in B and M. (7) B has चर्मांरशुकटण्डकः. M has
चर्माभः शुकदण्डकः. (8) B and M read इसपादस्तु लेपः स्यात्. [रस.स.
reads हंसपाकः. Vide Chap. III. v. 139.] (9) All the MSS.
have उत्तरोत्तरम्; but since दरद is written in the masculine gender, it
ought to have an adjective in the same gender. (10) K reads
भेदानि. M reads दारद. Both are inc.
14

१०६ रसार्णवे
गोमांषे माहिषे मूत्रे¹ दध्यम्लतिलतैल्योः² ।
एकैकं त्रिदिनं पञ्चा न्निखिप्तेन भावयेत् ॥ ४८ ॥
दरदं पातनावन्त्रे³ पातयेत् सलिलाश्रये⁴ ।
सत्त्वं तु सूतसंकाशं⁵ जायते नात्र संशयः⁶ ॥ ४६ ॥
शबुकन्दरदो म्लेच्छो⁷ हिङ्गुलं चूर्णपारदम्⁸ ।
मञ्चिरामजमसैवं⁹ नाम चर्मारगन्धिकम्¹⁰ ॥ ५० ॥
तिक्तोष्णं हिङ्गुलं दिव्यं¹¹ रसगन्धकसम्भवम्¹² ।
लोहकुष्ठहरं दिव्य¹³-बलमेघाग्निदीपनम् ॥ ५१ ॥
(1) The portion commencing from this charaṇa and ending in
घृताक्तकर्पटोपरि (48—70) is wanting in K. (2) दध्नं सतैलतैलयोः, a
variant in M, which seems to be incorrect. (3) M has दरदः पात-
येत् पात्रे, wherein the first term is gram. inc. [For पातनायन्त्र vide रस.स.
Chap. IX. vs. 6—8.] (4) The term पातयेत् is wanting in B,
which reads सलिलाश्रया. M reads सलिलाश्रयः. But as we see in रस.स.,
which nearly agrees with this śloka, the term जलाग्रये, we have adopted
the above reading as correct one. [Vide Chap. III. v. 144.]
(5) सत्व सूतकसङ्गाशं, a variant in M. [रस.स. reads तद्यत्त्व सूतसंकाशं. Chap.
III. v. 144.] (6) रस.स. reads पातयेन्नात्र संशयः. [Chap. III. v. 144.]
(7) M has an incorrect and incomplete reading—शबुकन्ददोम्लेन.
(8) B reads पूर्वपारम. M reads पुर्वपारवम्. (9) मचिनान्करंदसैब,
a variant in B. मञ्चिकाम्राकरं सैव, a variant in M. Both the readings
seem to be inc. (10) B reads दावा. M reads नामा चर्मावरनिसिकम्.
(11) M reads गुवं. (12) M reads संभवेत्, which is not correct.
(13) B has लोहकुष्टहरं दिव्यं M has दोह्य, which has no sense.

सप्तमः पटलः । १०७
विमलं स्विन्नं दरदः सुभावितः
क्षीरेण मेष्या बहुशोऽर्कवह्निभिः ।
सितं सुवर्णं बहुशश्चतापितं
करोति साक्षाद्वरकुङ्कुमप्रभम् ॥¹ ५२ ॥
॥ इति दरदशुद्धिः ॥
वल्मीकशिखराकारं भङ्गे नीलोत्पलद्युति ।
घृष्टन्तु गैरिकच्छायं² स्रोतोऽञ्जनं सुरवन्दितं³ ॥ ५३ ॥
गोशकृद्रसमूत्रेषु घृतक्षौद्रवसासु च ।
भावितं बहुशस्तच्च क्षिप्रं बध्नाति सूतकम्⁴ ॥ ५४ ॥
॥ इति स्रोतोऽञ्जनशुद्धिः ॥⁵
॥ इत्यष्टमहारसशुद्धिः ॥⁶
एवं महारसाः⁷ प्रोक्ताः शृणुष्वोपरसान्⁸ प्रिये ॥ ५५ ॥

(1) M reads बहुधर्मभावितं. This śloka agrees with the text in रस.स.
except the term सितं, which is एवं. [Chap. III. v. 143.] (2) दृष्टन्तु
गैरिकछायं,—an incorrect variant in M. (3) M reads सोताऽण्ड, which
is evidently an error. This śloka agrees with the text in रस.स. except
the last term, which is वरंस्मृतम्.- (4) Cf. रस.स. Chap. III. v. 107.
(5) This portion is wanting in M. (6) This portion is not
found in M. (7) B reads महारसा (without विसर्ग), which is inc.
(8) M has शृणुष्वेव रसान्, which is gram. inc. [The verb शृणुष्व is gram.
inc. The correct form is शृणु. This sort of error is generally seen in
the Purāṇas and Tantras. For a similar grammatical anomaly vide
ante page 100, note 3.]

१०८ रसार्णवे
गन्धकस्तालकः¹ शिला सौराष्ट्री खग²गैरिकम् ।
राजावर्त्तश्च³ कङ्कुष्ठम्⁴ चष्टा⁵ उपरसाः स्मृताः⁶ ॥ ५६ ॥
श्वेतद्वीपे पुरा देवि सर्व्वरत्नविभूषिते ।
सर्व्वकाममये रम्ये तीरे क्षीरपयोनिधेः⁷ ॥ ५७ ॥
विद्याधरीभिर्मुख्याभिरङ्गनाभिश्च योषिते ।⁸
सिद्धाङ्गनाभिश्चिष्टाभिस्तथैवाप्सरसां गणैः ॥ ५८ ॥
देवाङ्गनाभिरन्याभिः क्रीड़िताभिः पुरा प्रिये ।
गीतनृत्यैर्विचित्रैश्च वाद्यैर्नानाविधैस्तथा ॥ ५६ ॥
एवं⁹ संक्रीड़मानायास्तवाभूत् प्रस्रुतं¹⁰ रजः ।
तद्रजोऽतीव सुश्रोणि¹¹ सुगन्धि सुमनोहरम्¹² ॥ ६० ॥
रजस्यातिबाहुल्यात् वासस्ते रक्ततां¹³ ययौ ।
तत्र त्यक्ता तु तद्वासः¹⁴ सुस्नाता¹⁵ क्षीरसागरे ॥ ६१ ॥

(1) B reads here मसकं तालकं. But it writes afterwards मसकः and
तालकः. (2) M reads खर here ; but we see afterwards in B and
M काशीशं instead of खग or खर. [Vide śloka 81.] (3) B and M
read at first राजावर्त्त, but afterwards राजावर्त्त.. (4) B reads कङ्गुष्ट.
(5) B has महा, which is grammatically inc. (6) B reads प्रिये.
(7) B has पयोनिधं (without विसर्ग), which is incorrect. (8) This
hemistich and the next three are not found in M. (9) M reads
बहु. (10) B reads प्रसूतं, which is neither accurate nor metrical.
(11) M has सूश्रोणि, which is gram. inc. (12) B reads सुमहत्तरम्.
(13) B reads पक्कतां. (14) B has तद्वस्त्र. (15) M reads
साक्षावि.

सप्तमः पटलः । १०९
हृता¹ देवाङ्गनाभिस्त्वं सुरैश्चापि पुरं² गता ।
जम्भीभिस्ते रजोवस्त्रं³ नीतं मध्ये⁴ पयोनिधेः ॥ ६२ ॥
एवं ते शोषितं भद्रे प्रविष्टं क्षीरसागरे ।
क्षीराब्धिमथने चैतदमृतेन सहोत्थितम् ।
निजगन्धेन तान् सर्व्वान् हर्षयद्देवदानवान्⁵ ॥ ६३ ॥
ततो देवगणैरुक्तं⁶ गन्धकाख्यो भवत्वयम् ॥ ६४ ॥
रसस्य बन्धनार्थाय जारणाय⁷ भवत्वयम् ।
ये गुणाः पारदे प्रोक्ता⁸स्ते चैवात्र भवन्त्विति ॥ ६५ ॥
इति देवगणैः प्रीतैः पुरा प्रोक्तं सुरेश्वरि ।
तेनायं गन्धको नाम विख्यातः क्षितिमण्डले ॥ ६६ ॥
स चापि त्रिविधो देवि शुकचञ्चुनिभो वरः ।
मध्यमः पीतवर्णः स्याच्छुक्लवर्णोऽधमः प्रिये ॥ ६७ ॥
करञ्जैरण्डतैलेन द्रावयित्वाजदुग्धके⁹ ।
सिञ्चेदुक्तस्तनिर्यासे¹⁰ त्रीन् वारांस्तं¹¹ पृथक् पृथक् ॥ ६८ ॥

(1) B reads हृता, which is not accurate. (2) B has सुरैरासु
पुरा, which has no sense. (3) व्यंर्भोभिस्तद्रजोवस्त्रं, a variant in M.
(4) This term is wanting in M. (5) Both B and M read सर्व्व-
दानवान्, which creates tautology. (6) M has देवगणैर्युक्तं, which
appears to be incorrect. (7) M reads जारणार्थाय. (8) B has
पारदैः प्रोक्ताः, which is gram. inc. M has पारदेऽप्युक्ताः. (9) द्रावयित्वा
च दुग्धकैः, a variant in M. (10) M reads सिञ्चेदुत्तमनिर्यासेः, wherein
the middle term seems to be inaccurate. (11) Both B and M
read त्रीन् वारांस्तं, which is gram. inc.