रसार्णव (शैव रस-तन्त्र - प्राचीन भारतीय खनिज रसायन, धातुवाद एवं रस-चिकित्सा सटीक)

९६ रसार्णवे
ते निम्बफलसंस्थाना जाता वै माक्षिकोपलाः¹ ॥ ४ ॥
माक्षिको द्विविधस्तत्र² पीतशुक्लविभागतः³ ।
विमलस्त्रिविधो⁴ देवि शुक्लः पीतश्च लोहितः⁵ ॥ ५ ॥
तैलारनालतक्रेषु गोमूत्रे कदलीरसे⁶ ।
कुलत्थकोद्रवक्वाथैः⁷ माक्षिकं विमलं तथा⁸ ।
मुहुः शूरणकन्दस्थं खेदयेदहरवार्णि⁹ ॥ ६ ॥
क्षाराम्ललवणैरण्ड-तैलसर्पिः¹⁰समन्वितम् ।
पुटत्रयं प्रदातव्यं तद्द्वयं शोधितं भवेत् ॥ ७ ॥
(1) This hemistich is wanting in B. K reads माक्षिकोपला (without
विसर्ग), which is gram. inc. M reads जाता माक्षिककोमलाः. (2) This
hemistich is not found in B. K has an incomplete charaṇa —माक्षिको
द्विवस्तत्र. (3) पीतः शुक्लो विभागः, a variant in K. [रसरत्नसमुच्चय reads
माक्षिको द्विविधो हेमाक्षिकस्तारमाक्षिकः. Chap. II. v. 80.] The following
śloka is found in MS. K only ;—चतुर्धा करकाकारः शुक्तिकापुटसन्निभः ।
तथांगुलीयकाकारी भृशकर्करिकासमः ॥ इति माक्षिक लक्षणं ॥ We have placed
it in the footnote, because we do not find these varieties of माक्षिक in
any other MS., neither in रस.स., nor in रससार. (4) B reads
विमलास्त्रिविधा. K reads विमलस्त्रिविधो, which is inc. (5) B has
शुक्लः पीतश्च लोहिताः ; here the last term is inc. K has शुक्लपीतश्च. [रस.स.
mentions the different names of विमल according to its colour, as
पीतः—हेमविमलः, शुक्लः—तारविमलः, लोहितः—कांस्यविमलः. Chap. II. v. 96.]
(6) गोमूत्रकदलीरसैः, a variant in K. (7) M reads कुलत्थकोद्रवक्वाथे,
which is inc. (8) K reads माक्षिकं विमलस्तथा, which is not gram.
correct, as these are objects to स्वेदयेत्. (9) K reads this hemistich
very imperfectly—मुहुः शूरणक दर्दहरवार्णि. (10) B and M read तैलसर्पि.