रसार्णव (शैव रस-तन्त्र - प्राचीन भारतीय खनिज रसायन, धातुवाद एवं रस-चिकित्सा सटीक)

लोहावर्त्तः स विज्ञेयः सत्वं पतति निर्मलम् ॥ ५५ ॥¹
षोडशाङ्गुलविस्तीर्णं हस्तमात्रायतं शुभम्² ।
धातुसत्वनिपाताथं³ कोष्ठकं⁴ वरवर्णिनि ॥ ५६ ॥
वंश⁵खादिरमाधूक⁶-बदरोदारुसंभवैः⁷ ।
परिपूर्णं दृढाङ्गारैः धमेद्वातेन कोष्ठकम्⁸ ।
(1) To illustrate the above technical terms, we quote here the
verses from रसरत्नसमुच्चय (Chap. VIII. vs. 49—52) :—
द्रुते द्रव्यान्तरक्षेपो लोहाद्ये क्रियते हि यः ।
स आवापः प्रतीवापस्त्वौपाच्छादन मतम् ॥ ४९ ॥
द्रुते वह्निस्थिते लोहे विरम्याष्टनिमेषकम् ।
सलिलस्य परिक्षेपः सोऽभिषेक इति स्मृतः ॥ ५० ॥
सप्तस्वाप्सु विनिष्क्षेपो निर्वापः स्नपनञ्च तत् ।
प्रतीवापादिकं कार्यं द्रुते लोहे सुनिर्मले ॥ ५१ ॥
यदा हुताशो दीप्तार्चिः शुक्लोत्थानसमन्वितः ।
शुद्धावर्त्तस्तदा ज्ञेयः स कालः सत्त्वनिर्गमे ॥ ५२ ॥
(2) B, K and M read शुभम् ; but we see समम् in रस.स. and in रुद्र.
(3) तनुसत्वनिपाताथं, a variant in M, which is not correct. (4) B,
K and M read कोष्टकं, which is not correct. It is called कोष्ठिकायन्त्र in
the 6th Paṭala, śloka 16, and कोष्ठीयन्त्र in रस.स. (Chap. IX. v. 44.)
(5) K reads वंशाः, which is incorrect. (6) M reads मायूखं, which
has no clear sense. (7) बदरीदरीदारिसम्भवैः, a variant in M, which
is absurd. (8) B reads अधोवातेन कोष्टकैः. K reads धमेद्वातेन
कोष्ठकैः. अधोवातेन कोष्ठकैः is the reading in M. अधोवातेन कोष्ठके is the
variant in रुद्र. [We cannot account for the third case-ending in
कोष्ठकैः, which has an adjective परिपूर्णं.]