रसगंगाधर (पण्डितराज जगन्नाथ - रसतरङ्गिणी संस्कृत व हिन्दी व्याख्या सम्पूर्ण प्रथम आनन)
Rasagangadhara of Panditaraja Jagannatha with Commentary
पण्डितराज जगन्नाथ (टीकाकार: डॉ. श्रीनारायण मिश्र) द्वारा
प्रथमाननम् ३७३
एवमेषां रसादीनां प्राधान्येन निरूपितान्युदाहरणानि। गुणीभावे तु
वक्ष्यन्ते, नामानि च। तत्र प्राधान्य एवेषां रसादित्वम्, अन्यथा तु रत्यादित्व-
मेव। नामनि रसपदं तु रत्यादिपरमित्येके। अस्त्येव रसादित्वं, किन्तु न ध्वनि-
व्यपदेशहेतुत्वमित्यपरे।
इति तैलङ्ग-पण्डितराज-जगन्नाथ-विरचिते रसगङ्गाधरे प्रथमाननं सम्पूर्णम्।
रसविशेषप्रकरणे जगदण्डकमित्यत्रत्य-कप्रत्ययेन वीररसाभिव्यक्तिरिति। भैरवादिरागैः
प्रभातादिव्यङ्ग्यं, चेष्टादिभिर्युवत्वादिव्यङ्ग्यं प्रसिद्धमेव।
प्राधान्येनेति। यत्र वाक्यादौ रसस्य प्रधानता तत्र रसत्वस्य सर्वसम्मतत्वमेव,
तेषामुदाहरणानि ग्रन्थेऽस्मिन् प्रदर्शितानि। गुणीभावे त्विति। यत्र तु रसस्य वस्त्व-
लङ्कारादीनामङ्गत्वं, रसस्य गौणता तेषां स्वरूपम्, उदाहरणानि, नामानि रसवत्-प्रेय-
ऊर्जस्वि-समाहितालङ्कारस्वरूपाणि अलङ्कारप्रकरणे प्रतिपादयिष्यन्ते।
अत्र मतद्वयं दर्शयति—तत्रेति। रसस्य यत्र प्रधानता तत्रैव तस्य 'रस'-
पदवाच्यत्वम्, अन्यथा रत्यादेः इतराङ्गतया रत्यादिवस्तुतैव न रसत्वम्। रसवदित्यादौ
रसपदं रत्यादौ लाक्षणिकमेवेति प्राचां मतम्।
व्यञ्जक है। इसी तरह भैरव आदि संगीतशास्त्रीय राग, नटों की चेष्टा आदि भी
रसादि के व्यञ्जक होते हैं, जिनकी रसादिव्यञ्जकता में सहृदयों के हृदय ही
प्रमाण हैं।
अब रसादि प्रकरण का उपसंहार करते हुए कहते हैं कि इस प्रकार इन रस-
भाव आदि के प्रधान व्यंग्य रहने पर ( उनके ) उदाहरण यहाँ प्रस्तुत किये गये। जहाँ
ये गुणीभूतव्यंग्य होते हैं ( रस आदि किसी अन्य के अंग के रूप में रहते हैं ), वहाँ
इनकी स्थिति गौण होती है, जिनके उदाहरण अलंकार-प्रकरण में दिये जायेंगे और
उनके नाम भी रसवत्, प्रेयस्, ऊर्जस्वि और समाहित भी कहे जायेंगे। 'रसवत्' इस
नाम में रस पद का लक्षणा द्वारा रति आदि ही अर्थ है, क्योंकि रत्यादि के गौण रहने
पर कतिपय आचार्यों के मत में वहाँ रसत्व रहता ही नहीं है, अपितु बहुत स्थलों में
रत्यादि वस्तु बनते हैं और रसवत् आदि में अलङ्कार ही कहे जाते हैं।
३७४ रसगङ्गाधरः
नव्यमतमुपस्थापयति-अस्त्येवेति । गौणत्वेऽपि रस-भावादि-व्यवहारो भवत्येव,
किन्तु तत्र ध्वनिव्यवहारकारणत्वं न भवति ।
अर्द्धाङ्गीकृतगिरिजः, पशुपतिरीशोऽप्यमानगुणशाली ।
गङ्गाप्रसृतभालः, फणिपतिमालः सुखं दद्यात् ॥
इति रसगङ्गाधर-प्रथमाननस्य मैथिलश्रोत्रियपण्डितगङ्गानाथशर्मतनूज-
विद्यावाचस्पतिश्रीशशिनाथशर्मकृता रसतरङ्गिणी
व्याख्या समाप्ता ।
अन्य आचार्यों के मत में रत्यादि के गौण रहने पर भी वे रसभावादि कहलाते
ही हैं, केवल उन्हें ध्वनि नहीं कहा जा सकता है, क्योंकि व्यंग्य के प्रधान रहने पर ही
ध्वनि होता है ।
इति मिथिलाजनपदावयव-मधुवनीमण्डलान्तर्गत 'दीप' ग्राम-
वास्तव्य मैथिलश्रोत्रिय पण्डितगङ्गानाथशर्मपुत्र-
दरभङ्ग संस्कृतविश्वविद्यालयीय व्याकरण-
प्राध्यापक-विद्यावाचस्पति ( डॉ० )
शशिनाथशर्मकृत-रसगङ्गाधर-
रसतरङ्गिणी हिन्दी व्याख्या में
प्रथम आनन समाप्त ॥
उदाहृतश्लोकानुक्रमणिका
श्लोकाः पृष्ठाङ्काः श्लोकाः पृष्ठाङ्काः
अकरुण ! मृषाभाषा ३०७ किं ब्रूमस्तव वीरतां २०३
अकरुणहृदय ३१६ कियदिदमधिकं १४३
अधरद्युतिरस्तपल्लवा २९५ कुचकलशयुगान्त २८५
अपहाय सकल १३५ कुण्डलीकृतकोदण्ड १७१
अपि बहल दहनजालं १५६ कुत्र शैवं धनुरिदं ३२८
अपि वक्ति गिरां १५५ क्षमापणैकपदयोः ३५८
अयाचितः सुखे २२२ खण्डितानेत्रकज्जालि २२२
अयि पवनरयाणां ३२१ गणिकाऽजामिलमु २२४
अयि मन्दस्मित २५७ गाढमालिङ्ग्य सकलां ३१०
अयि मृगमद २५९ गुरुमध्यगता मया ३७
अलकाः फणिशाव २५४ गुरुमध्ये कमलाक्षी २१८
अवधी दिवसावसान २७९ चराचर जगज्जाल १५८
अवाप्य भङ्गं खलु ३१४ चिन्तामीलितमानसो २३४
अहितव्रत ! पापा ३३२ चित्रं महानेष १५९
आ मूलाद्रत्नसानो ३०१ तन्मञ्जु मन्दहसितं २८०
आयातिव निशा निशा २६४ तपस्यतो मुनेर्वक्त्राद् २२३
आलीषु केलीरभसेन ३०५ तल्पगतापि च सुतनुः ३८
आविर्भूता वदवधि १३४ तां तमालतरुकान्ति १३१
आ सायं सलिलभरे २५७ तुलामनालोक्य निजा २५५
इयमुल्लसिता मुखस्य २५६ तृष्णालोल विलोचने ३२८
उत्क्षिप्ताः कबरीभरं १७८ दयितस्य गुणाननु ३१७
उल्लासः फुल्लपङ्के ६९ दूरानमत्कन्धर २८४
उषसि प्रतिपक्ष ३५७- धनुर्विदलनध्वनि १४१
एवंवादिनि देवर्षौ ३६३ न कपोतकपोतकं १५०
ओणिणदबं दाव्वल्लं ४७ नखैर्विदारितन्त्रियाणां १६५
कलितकुलिशघाताः २५३ न घनं न च राज्य ३३६
कस्तूरिकातिलक २६२ नयनाञ्चलावमर्शं १३५
कालागुरुद्रवं सा २७० नवोच्छ्वलद्यौवन १३८
३७६ रसगङ्गाधरः
श्लोकाः पृष्ठाङ्काः श्लोकाः पृष्ठाङ्काः
नारिकेलजलक्षीर ३५५ यदवधि दयितो विलो ३२५
निखिलं जगदेव ३०३ यदि लक्ष्मण सा ३३४
निखिलां रजनीं ३२६ यदि सा मिथिलेन्द्र ३१८
नितरां हितयाद्य ३०९ यस्योद्दामदिवानि १४५
नितरां पुरुषा सरोज २०५ यौवनोद्गमनितान्त ३५२
नितान्तं यौवनोन्मत्ता १८२ रणे दीनान्देवान्दश १५३
निपतद्वाष्पसंरोध १२३ राघवविरहज्वाला ५७
निरुद्ध्य यान्तीं २८६ लीलया विहितसिन्धु २२३
निर्माणे यदि मार्मिको २२८ लोलालकावलिवल २५०
निर्वासयन्तीं धृति ३६० वक्षोजाग्रं पाणिना ३११
परिहरतु धरां फणि १५६ वचने तव यत्र २४४
पश्येत् कश्चित् ३५४ वाचा निर्मलया सुधा २३६
पापं हन्त मया ३५३ वाचो माङ्गलिकीः १३३
प्रत्युद्गता सविनय १७५ विषत्तां निःशङ्कं २१६
प्रमोदभरतुन्दिल २०७ विधाय सा मद्गदना ३००
प्रसङ्गे गोपानां ३१३ विधिवञ्चितया २८९
प्रहरविरतौ मध्ये ६० विरहेण विकलहृदया २८७
ब्रह्मन्नध्ययनस्य १९२ वीक्ष्य वक्षसि विपक्ष ३५१
भम धम्मिअ वीसत्थो ४२ व्यत्यस्तं लपति क्षणं ३४६
भवनं करुणावती ३४३ व्यानम्राञ्चलिताञ्चैव ३४५
भास्करसूनावस्तं ३२० शतेनोपायानां कथ ३४१
भुजगाहित प्रकृतयो २४७ शयिता शैवलशयने २९०
भुजपञ्जरे गृहीता ३४४ शयिता सविधेऽप्यनी ३२
मधुरतरं स्मयमानः २९७ शुण्डादण्डं कुण्डली २८८
मधुरसान्मधुरं हि २९८ शून्यं वासगृहं २६५
मलयानलकाल १३६ श्येनमम्बरतलादु १६४
मा कुरु कशां कराब्जे ३०६ श्रीतातपादैर्विहिते १६१
मित्रात्रिपुत्रनेत्राय ६५ सदाजयानुषङ्गाणा २४०
मुञ्चसि नाद्यापि रुषं ३५० सन्तापयामि हृदयं २८८
यथा यथा तामरसा २४७ सपदि विलयमेतु १५४
तदुदाहृतश्लोकानुक्रमणिका ३६७
श्लोकाः पृष्ठाङ्काः
सरसिजवनबन्धु २२०
सर्वेऽपि विस्मृतिपथं ३४८
सानुरागाः सानुकम्पा २५२
सान्दिग्धाद्वीपकुलाचलां १४६
सा मदागमनबृंहित ३०२
साहङ्कारसुरासुरा २०९
सुरस्रोतस्विन्याः १३७
सुरङ्गनाभिराश्लिष्टः १७२
स्वर्गनिर्गतनिरर्गल २११
स्वेदाम्बुसान्द्रकण २०६, २३२
हृतकेन मया वनान्तरे २९२
हरिः पिता हरिर्माता २१५
हरिणीप्रेक्षणा यत्र २४२
हरिमागतामाकर्ण्य ३३१
हीरस्फुरद्रदनशुन्धि २५१
हृदये कृतशैवला नु ३०४
रसगंगाधरे चर्चिताग्रन्था
ग्रन्थकारश्च प्रमापकाः
( प्रथमानने )
अप्पयदीक्षितः ४०
अभिनवगुप्ताचार्यपादाः ४९, ८२, ३६४
अलङ्काररत्नाकरः १२३
आख्यायिका ( जगन्नाथः ) १७२
आनन्दवर्धनाचार्यः ३६४
करुणालहरी १३७
काव्यप्रकाशः ४२
श्लोकाः पृष्ठाङ्काः
काव्यप्रकाशटीकाकाराः २०७, ३५४
गीतगोविन्दम् १९०
गीता १६०
चित्रमीमांसा १३२, ६०, ४०
जयदेवः १९०
जरत्तराः ( दण्डि-वामनादयः ) २०१
ध्वनिकारादयः ५४, १५
नव्याः ४, ३७१
पञ्चलक्ष्यां: ३७२
प्राञ्चः १२, ३७०
भट्टनायकः ८२
भरतमुनिः १६९
भागवतम् १६८
मम्मटभट्टः ७९, ११९
महाकविः ( माघ आदि ) ६६
महाभारतम् १६०
यदाहुः ( केचन ) ३१४
यमुनावर्णनम् ६३
योगवासिष्ठम् ३७२
रत्नावली ३७२
रामायणम् ३७२
व्यक्तिविवेककृत् ४२
शार्ङ्गदेवः १६४
श्रीवत्सलाञ्छनः १४८
श्रुतिः ८१
सङ्गीतरत्नाकरः ११८
साहित्यदर्पणः २०-
The provided image is extremely faded (or shows faint bleed-through on blank paper), making the text almost entirely washed out and illegible. Because the characters cannot be clearly discerned, an accurate line-by-line transcription is not possible from this scan.
Please provide a higher-contrast or clearer scan/photograph of this page so that it can be accurately transcribed.
इस पृष्ठ पर कोई पाठ (text) उपलब्ध नहीं है; यह एक रिक्त पृष्ठ (blank page) है।
इस पृष्ठ पर कोई पाठ (text) मुद्रित नहीं है; यह पूरी तरह से एक रिक्त (blank) पृष्ठ है।
इस पृष्ठ पर कोई पाठ (text), श्लोक या मुद्रित सामग्री उपलब्ध नहीं है। यह पूरी तरह से एक रिक्त पृष्ठ (blank page) है।
अन्य महत्त्वपूर्ण प्रकाशन
ध्वन्यालोकः । श्रीबदरीनाथ झा कृत 'दीधिति' तथा श्री शोभितमिश्र कृत हिन्दी
व्याख्या सहित । सम्पूर्ण १२५-००
मीमांसान्यायप्रकाशः । आपदेवप्रणीतः । भाव-ज्ञानवती हिन्दी व्याख्या सहितः ।
व्याख्याकारः डा० राधेश्याम चतुर्वेदी २२५-००
काव्यालंकारः । आघाचार्य भामहविरचितः । 'आनन्दवर्ध्य' हिन्दी भाष्यसंवलितः।
भाष्यकारः । साहित्यवारिधि। डॉ० ब्रह्मानन्द शर्मा २५०-००
गीतगोविन्दकाव्यम् । श्रीजयदेवविरचितम्। 'इन्दु' हिन्दी टीका सहित ३०-००
अमरूशतकम्। 'रसिकसंजीवनी' संस्कृत तथा 'प्रकाश' हिन्दी टीका सहित ४०-००
काव्यप्रकाशः । मम्मटभट्ट विरचित सविमर्श 'रहस्यबोधिनी' हिन्दी व्याख्या सहित ।
व्याख्याकार डॉ० गजानन शास्त्री मुसलगाँवकर । सम्पूर्ण ३५०-००
साहित्यदर्पणम् । 'चन्द्रकला' संस्कृत-हिन्दी टीका सहित । व्याख्याकार पं० शेषराज
शर्मा रेग्मी । सम्पूर्ण ३३५-००, १-६ परिच्छेद १८०-००,
७-१० परिच्छेद १३५-००
काव्यालंकारसूत्रवृत्तिः । वामनकृता 'कामधेनु' व्याख्या सहित। 'विद्याधरी' हिन्दी
व्याख्योपेता । व्याख्याकार श्री पं० केदारनाथ शर्मा ८०-००
वृत्तरत्नाकरम् । 'सेतु-नारायणी-बालक्रीड़ा' टीकात्रयोपेतम् । हिन्दी टीकाकार आचार्य
मधुसूदन शास्त्री ४०-००
मेघदूतम् । 'इन्दुकला' संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित । व्याख्याकार श्री वैद्यनाथ झा ।
सम्पूर्ण ६०-००
रघुवंशमहाकाव्यम् । 'मल्लिनाथी' संस्कृत तथा सान्वय 'हरिप्रिया' हिन्दी व्याख्या
सहित । सम्पूर्ण १२५-००
कर्पूरमञ्जरी । 'सुधा' संस्कृत-हिन्दी व्याख्योपेत । व्याख्याकार पं० परमेश्वरदीन
पाण्डेय ३०-००
शिशुपालवध महाकाव्यम्। 'आशुबोधिनी' संस्कृत हिन्दी व्याख्या सहित । व्याख्या०
पं० सत्यनारायण शास्त्री खण्डूड़ी । १-४ सर्ग ७०-००, प्रथम सर्ग २०-००,
द्वितीय सर्ग १६-००, तृतीय सर्ग १५-००, चतुर्थ सर्ग २०-००
अपरं च प्राप्तिस्थानम्—
चौखम्बा संस्कृत सीरीज आफिस
के० ३७/९९, गोपाल मंदिर लेन, गोलघर (मैदागिन) के पास
पो० बा० नं० १००८, वाराणसी-२२१००१ (भारत)
फोन : (०५४२) २३३३४५८
e-mail : [email protected]
ISBN : 81-218-0100-7 Price : Rs. 100-00