रसगंगाधर (पण्डितराज जगन्नाथ - रसतरङ्गिणी संस्कृत व हिन्दी व्याख्या सम्पूर्ण प्रथम आनन)
Rasagangadhara of Panditaraja Jagannatha with Commentary
पण्डितराज जगन्नाथ (टीकाकार: डॉ. श्रीनारायण मिश्र) द्वारा
पृष्ठ 45, कुल 414 में से
संदर्भ में पढ़ेंव्यवहारतः प्रत्युत शब्दविशेषस्यैव काव्यपदार्थत्वप्रतिपत्तेश्च ।
व्यवहारः शब्दमात्रे लक्षणयोपपादनीय इति चेत् ? स्यादप्येवम्, यदि
इत्यादिसिद्धान्तात् कस्य शब्दस्य कोऽर्थ इत्यत्र शिष्टव्यवहार एव प्रमाणम् ।
तथा च काव्यशब्दस्य शब्दार्थयुगलवाचकत्वं तत्समर्थकशिष्टव्यवहाररूपप्रमाणाऽभा-
वान्न सम्भवतीति । द्वित्रशिष्टव्यवहारस्य च न प्रमाणत्वम्, प्रमासाधनत्वाभावादिति
कालिदास एवाह—‘सर्वज्ञस्याऽप्येकस्याभ्युपगमो न निर्णयाय’ इति । अत्रैकपदमल्पा-
र्थकम् । अनादिवृद्धव्यवहारस्यैवार्थनिर्णायकत्वनियमादेकव्यवहारे तथात्वाभावादिति
निष्कर्षः । एतावता साधकप्रमाणाभाव उक्तः । सम्प्रति बाधकप्रमाणमप्यऽह—
काव्यमित्यादिना । पठ्यत इति । पाठश्च शब्दस्यैव नार्थस्येति सिद्धं काव्यस्य शब्द-
मात्रपरत्वम् । काव्यादित्यादि । काव्यस्य ज्ञातस्यैवार्थबोधकतया तस्य शब्दार्थोभय-
परत्वे काव्यज्ञानेनार्थस्यापि ज्ञानात् किमन्यदवशिष्यते यस्यावबोधः कार्यः स्यादिति
तात्पर्यम् । प्रत्युत = शब्दार्थयुगलवाचकत्वविपर्ययेण । शब्दविशेषस्यैवेति ।
अयमाशयः—आदिकविना स्वयमेव—
“भविष्यदुत्तरं काव्यं जगुस्तुस्तौ कुशीलवौ”
इति वदता काव्यस्य शब्दमात्रपरत्वे व्यवस्थापिते परस्ताच्च विश्वजनीनव्यवहारेण
तथात्वे समर्थिते न शब्दमात्रपरत्वं काव्यशब्दस्यापह्लोतुं कश्चिद्रीष्टे । यद्यपि क्वचि-
त्सादिव्यवहारस्यापि दृष्टमर्थनिर्णायकत्वं तथापि तत्प्रायेण यदृच्छाशब्द एव, तत्रापि
बहुतरशिष्टसमर्थने सत्येवेति तदभावे न काव्यशब्दस्य शब्दार्थोभयपरत्वं युक्तमिति ।
उक्तव्यवहारमन्यथा व्याचक्षाण आशङ्कते—व्यवहार इति । लक्षणया = एकदे-
शलक्षणया । तथा च नोक्तव्यवहारस्य बाधकत्वमित्याशयः प्रश्नस्य । न केवलं बाधक-
प्रमाणाभावादिष्टसिद्धिः, साधकप्रमाणमपि तदर्थमपेक्षणीयमेव, तथा च साधकप्रमाणा-
भावे न काव्यशब्दस्य शब्दार्थोभयपरत्वं युक्तम्, ततश्च मुख्यार्थबाधाभावेन लक्षणाऽपि
न सङ्गच्छत इति प्रोक्तव्यवहारस्य मुख्यार्थपर्यवसायित्वे व्यवस्थिते न शब्दार्थपरत्वं
है, शब्दार्थद्वय में नहीं । यतः प्रथम व्यवहार मे काव्य के श्रवण की बात कही
गई है; श्रवण तो शब्दमात्र का सम्भव है, अर्थ का नहीं । द्वितीय व्यवहार मे
काव्यशब्द से हेत्वर्थक पञ्चमी और अर्थशब्द से प्रथमा दोनों की भिन्नता के प्रति-
पादक हैं । यह काव्यशब्द के शब्दमात्रपरक होने से ही सम्भव है । तृतीय व्यवहार
मे काव्य के श्रावणप्रत्यक्षज्ञान का विषय होने पर भी अर्थ के उक्त ज्ञान का विषय न
होने से दोनों की भिन्नता सिद्ध है । अतः उक्त व्यवहारों से काव्यशब्द की
शब्दमात्रबोधकता प्रमाणित है ।
उक्त व्यवहारों में शब्दमात्र में काव्यपद का प्रयोग एकदेश-लक्षणा से बताते हुए
काव्यपद के मुख्यार्थरूप मे शब्द और अर्थ को मानना भी असंगत है, क्योंकि यहाँ