सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
रसगंगाधर (पण्डितराज जगन्नाथ - रसतरङ्गिणी संस्कृत व हिन्दी व्याख्या सम्पूर्ण प्रथम आनन)

रसगंगाधर (पण्डितराज जगन्नाथ - रसतरङ्गिणी संस्कृत व हिन्दी व्याख्या सम्पूर्ण प्रथम आनन)

Rasagangadhara of Panditaraja Jagannatha with Commentary

पण्डितराज जगन्नाथ (टीकाकार: डॉ. श्रीनारायण मिश्र) द्वारा

DevanagariHindipublished414 पृष्ठ

पृष्ठ 37, कुल 414 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 37

प्रथमाननम् ५
परिष्कुर्वन्त्वर्थान्सहृदयधुरीणाः कतिपये
तथापि क्लेशो मे कथमपि गतार्थो न भविता ।
तिमीन्द्राः संक्षोभं विदधतु पयोधेः पुनरिमे
किमेतेनायासो भवति विफलो मन्दरगिरेः ॥ ५ ॥
निर्माय नूतनमुदाहरणानुरूपं
काव्यं मयात्र निहितं न परस्य किंचित् ।
किं सेव्यते सुमनसां मनसापि गन्धः
कस्तूरिकाजननशक्तिभृता मृगेण ॥ ६ ॥
मननतरीतीर्णविद्यार्णवो जगन्नाथपण्डितनरेन्द्रः ।
रसगङ्गाधरनाम्नीं करोति कुतुकेन काव्यमीमांसाम् ॥ ७ ॥
निमग्नेनेत्यादिसूचितार्थमेव भङ्ग्यन्तरेणाह—परिष्कुर्वन्त्वित्यादिना । कतिपये
सहृदयधुरीणा भामहदण्डिमम्मटादयः पूर्वाचार्याः । तिमिर्नाम मत्स्यविशेषः । तथा च
तिमीन्द्रप्रयासस्याफलतयाऽल्पफलतया वा यथा प्रचुरामृतफलो मन्दरगिरिप्रयासो न
गतार्थस्तथैव ममाप्ययं प्रयासोऽशेषकाव्यतत्त्वप्रमितिजननपरो न गतार्थ इत्याशयः ।
अत्रैकस्यैवार्थस्य पूर्वार्द्धोत्तरार्धयोः प्रकारान्तरेण विधिनिषेधमुखेनोक्तः प्रतिवस्तू-
पमालङ्कारः ॥ ५ ॥
स्वकीयप्रबन्धस्य प्रबन्धान्तरापेक्षयोत्कर्षं दर्शयति-निर्मायेत्यादिना । मयोदाह-
रणानुरूपं नूतनं काव्यं निर्मायात्र ग्रन्थे निहितम्, परस्य तु न किमप्यत्र निक्षिप्तम् ।
अयमेव प्रकृतप्रबन्धस्योत्कर्षः प्रकृतपक्षे विवक्षितः । सुमनसाम् = पुष्पाणाम् । अत्राप्यु-
त्तरार्धे शब्दान्तरेण पूर्वार्थार्थकथनात् प्रतिवस्तूपमा ॥ ६ ॥
भामह, दण्डी, मम्मट आदि सहृदयों मे अग्रगण्य आचार्य काव्यार्थ का परिष्कार
भले हीं कर चुके हों, फिर भी मेरा यह प्रयास व्यर्थ नही हो सकता । तिमि-तिमि-
ङ्गिल आदि मछलियां सागर मे भले ही उथल-पुथल मचाती रहें, फिर भी क्या
इतने से हीं मन्दराचल का समुद्रमन्थन-प्रयास निरर्थक हो सकता ? कथमपि
नहीं ॥ ५ ॥
अपेक्षित उदाहरण के अनुरूप नवीन काव्य की रचना कर उसे मैने इसमें
समाविष्ट किया है, अन्य की रचना का इसमें कहीं भी समावेश नही हुआ है ।
क्या कस्तूरी को उत्पन्न करने की क्षमता रखने वाला गन्धमृग पुष्पों की सुगन्धि
को मम से भी कभी चाहता ? कभी नहीं ॥ ६ ॥
मननरूपी नौका से विद्या-सागर को पार कर चुकने वाला पण्डितराज जगन्नाथ
अनायास ही काव्यतत्त्वविचारपरक रसगङ्गाधरनामक ग्रन्थ की रचना कर रहा
है ॥ ७ ॥