सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
रसगंगाधर (पण्डितराज जगन्नाथ - रसतरङ्गिणी संस्कृत व हिन्दी व्याख्या सम्पूर्ण प्रथम आनन)

रसगंगाधर (पण्डितराज जगन्नाथ - रसतरङ्गिणी संस्कृत व हिन्दी व्याख्या सम्पूर्ण प्रथम आनन)

Rasagangadhara of Panditaraja Jagannatha with Commentary

पण्डितराज जगन्नाथ (टीकाकार: डॉ. श्रीनारायण मिश्र) द्वारा

DevanagariHindipublished414 पृष्ठ

पृष्ठ 266, कुल 414 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 266

२३४ रसगङ्गाधरः
निर्दयं दलितदृप्त'-इत्यादौ प्रागुदाहृते ॥
श्रुतमात्रा वाक्यार्थं करतलबदरमिव निवेदयन्ती घटना प्रसादस्य ।
अयं च सर्वसाधारणो गुणः । उदाहरणान्यत्र प्रायशो मदीयानि सर्वाण्येव
पद्यानि ।
तथापि यथा—
चिन्तामीलितमानसो मनसिजः सख्यो विहीनप्रभाः
प्राणेशः प्रणयाकुलः पुनरसावास्तां समस्ता कथा ।
घटका उदासीनाः, संयोगघटकास्त्वनुकूला एव भवन्तीत्यर्थः' इति चन्द्रिकोक्ति-
रयुक्ता, अनुस्वारस्य स्वरधर्मत्वेन संयोगघटकत्वासम्भवात् । शर्षु पाठेऽपि स्वरेण
सह तस्य संयोगासम्भवस्तथैव । परसवर्णस्य तु संयोगाऽघटकत्वमसम्भवमेवेति
सुव्यक्तमेव । प्रागुदाहृत इत्यस्य रौद्ररसप्रस्ताव इति शेषः ॥
करतलेति । करतलस्थमित्यर्थः । एतदपि सहृदयानां कृते । प्रायश इति
केषुचिदिहोदाहृतेषु पद्येषु पद्यांशेषु वा प्रसादाभावं सूचयति । अत्र प्रसङ्गात्तदुदाहरण-
जिज्ञासायान्त्वाह—तथापीत्यादि ।
चिन्तेत्यादि । अतिमानवतीं कामिनीम्प्रति क्रुद्धायाः कस्याश्चन सख्या उक्ति-
रियम् । मुग्धे सखि ! तवानेनातिमानेन मनसिजो वैफल्यभयात् चिन्तया मीलितं
सङ्कुचितं मानसं यस्य तादृशो जातः, तव सख्यश्च हतप्रभा जाताः, तव प्राणेशः
प्रणयाय व्याकुलः, एवं त्वदीयपरिजनान्तरव्याकुलत्वविषयिणी समस्ता कथा
सम्प्रति कालातिक्रमशङ्कयाऽनवसरेणाऽसम्भवेन च न वक्तव्येति सा तावदास्ताम् ।
अधुना तु यथावसरमेतावदेव त्वां विनिवेदयामि यद् यदि त्वं ममोक्तिं हितां
स्वकल्याणकरीं मन्यसे तर्हि मानं मा कुरु, अन्यथा प्रियतमाह्लादाऽजनकं रोषकलुषिता-
परसवर्ण भी (यदि निकट-प्रयुक्त न हों तो ) इस गुण के अनुकूल या प्रतिकूल नहीं
होते । इसका उदाहरण रौद्र रस के उदाहरण-रूप में पूर्व-निर्दिष्ट 'अयं पततु निर्दयं
••••' इत्यादि पद्याध है ॥
जो रचना सुनते हीं वाक्यार्थ का किसी आयास के बिना प्रतिपादन करने
वाली हो वह प्रसाद-गुण का अभिव्यञ्जक होती । यह प्रसाद गुण सभी रसों में
समान रूप से उपलब्ध हो सकता है । यद्यपि इसके उदाहरण तो मेरे द्वारा रचित
प्रायः सब के सब पद्य हैं तथापि प्रसङ्गवश 'चिन्तामीलितमानसो •••' आदि पद्य
भी उदाहरणार्थ प्रस्तुत है । पद्यार्थ यह है—
“अरी मूढ़ सखी ? तेरे इस हठ (=मान) के चलते कामदेव का मन चिन्ता
में डूब चुका है, तेरी सखियों में उदासी छा गई है, तेरे प्राणनाथ प्रणय के लिए