पूर्णप्रज्ञ भाष्य (श्रीमन् मध्वाचार्य - द्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य जगन्नाथदीपिका सटीक)

७२० ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - ३. पा - १. ]
इति भारते ॥ १६ ॥
—::—
१३. अधिकरणम् ॥
( १ ) ईश्वरस्य नरकायुक्तेः ‘सर्वे विसृजति सर्वे विलाप
यति सर्वे रमयति सर्वे न रमयति सर्वे प्रवर्तयत्यन्त
रस्मिनिविष्टः’ इति कौषारवश्रुतिविरोध इति ।
( २ ) अतो वक्ति—
सू— ॐ ॥ तत्रापि च तद्व्यापारादविरोधः ॥ ॐ ॥ १७ ॥
चशब्दाददुःखानुभवेन ।
पापाधिक्यक्रमात् निर्दिष्टक्रमानुसारेण च । अधिकारिभेदज्ञापनाया-
रोहावरोहयोर्मध्येऽप्येत्युक्तिः ॥ १२ ॥
॥ इति अपिसप्ताधिकरणम् ॥
—: :* :* :—
१३. अधिकरणम् ॥
( १ ) अत्राधिकरणे नरकस्य सद्दुःखत्वं समर्थ्यते । पूर्वपक्षमा-
ह--ईश्वरस्येति ॥ हेतुगर्भमेतत् । न तत्र दुःखमिति शेषः । तथा च
यदि नरके दुःखमङ्गीक्रियते तदा तत्र नारकिजनप्रेरकतया ईश्वरोऽप्य-
ङ्गीकार्यः । तथा च तस्य जीववद्दुःखमप्यङ्गीकार्यम्, तच्चायुक्तम् । ई-
श्वरत्वविरोधात् अतो न तत्र दुःखमस्तीत्यङ्गीकार्यमिति भावः । ननु
नरके प्रेरकतया ईश्वरसत्त्वं नोपेयते, अतो नोक्तदोष इत्यत आह—
सर्वमिति । सर्वमित्यतः प्रागन्यथेत्युपस्कार्यम् । ईश्वरस्य प्रेरकतया न-
रके सत्त्वानभ्युपगम इति तदर्थः । ईश्वरः सर्वे जगत् ‘विसृजति’
विविधाकारेण सृजति ‘विलापयति’ नाशयति यो जनो रमणयोग्य-
स्तँ सर्वे रमयति यस्तदयोग्यस्तं न रमयतीत्यर्थः । ‘अस्मिन्’ सर्वे-
स्मिन् अन्तर्निविष्टो रमयति । प्रवृत्तिकृदित्यनेन प्रेरकत्वमुक्तं भवति ॥
( २ ) सिद्धान्तयत्सूत्रमवतारयति—अत इति ॥ नरकस्य सद्दुः-
खत्वमुपेत्य तत्र प्रवर्तकतया ईश्वरसत्त्वाभ्युपगमे दुःखप्राप्तेः ईश्वरत्व-
व्याकोप इति यो विरोध उक्तः तत्परिहारः कुतो न सूत्रित इत्यत
आह—चशब्दादिति । अदुःखेति । नीचोच्चतापर्यवसितदुःखानुभवा-
भावेनेत्यर्थः । इति समुच्चिनोतीति शेषः । सूत्रे तदिति व्यस्तं समस्तं
च । तथा च न केवलं स्वर्गादौ, किन्तु ‘तत्रापि’ नरकेऽपि अदुःखा