पूर्णप्रज्ञ भाष्य (श्रीमन् मध्वाचार्य - द्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य जगन्नाथदीपिका सटीक)

[ अधि - १२. - सू - १६. ] दीपिकासहितम्. ७१९
१२. अधिकरणम् ॥
( १ ) सू— ॐ ॥ अपि सप्त ॥ ॐ ॥ १६ ॥
रौरवोऽथ महांश्चैव वह्निर्वैतरणी तथा ।
कुम्भीपाक इति प्रोक्तान्यनित्यनरकाणि च ॥
तामिस्रश्चान्धतामिस्रौ द्वौ नित्यौ सम्प्रकीर्तितौ ।
इति सप्त प्रधानानि बलीयस्तूतरोत्तरम् ।
एतानि क्रमश्रो गत्वैवारोहोऽथावरोहणम् ॥
१२. अधिकरणम् ॥
( १ ) अत्र भगवद्द्वेषादिफलस्य नरकस्य नित्यत्वं समर्थ्यते । न
रकभोगोऽनित्य एवेति पूर्वपक्षे सिद्धान्तयत्सूत्रं पठति—अपति ॥ अत्र
‘नैवेत उत्तिष्ठन्ते’ (कौष्ठरव्य.) इति श्रुतेर्नरकभोगो भवत्येव नित्य इ
ति सहेतुकसिद्धान्तप्रतिज्ञां बहिरेवाभिप्रेत्य तर्हि ‘यावदिन्द्राश्चतुर्दश’
‘यावदाभूतसंप्लव’ इति वचनविरोध इत्याशङ्कापरिहाराय प्रवृत्तं सूत्रं
स्मृत्युदाहरणेन व्याचष्टे-रौरव इति । भारते इत्यस्यापिपदेनानुकृष्टेन
स्मरन्तीत्यनेनान्वयः । तथा च यतः स्मृतिकर्तारः संयमनानि सप्तापि
नरकान् तेषु नित्यानित्यविभागं च स्मरन्ति । अतो न नरकसत्त्वे त
दवान्तरविभागे च प्रमाणाभावो न वा नरकानित्यत्वोक्तिविरोधस्त
स्यानित्यविषयत्वादिति सूत्रार्थः । तत्त्वप्रदीपे तु—यद्यपि बहुकोटयो
नरकाः, तथाऽपि सप्त प्रधानानीत्यपिशब्दार्थः । दर्शयति च आचार्यः
‘इति सप्त प्रधानानि’ इति सौत्रापिशब्दस्यार्थान्तरप्रतिपादनपरेति
सप्तप्रधानानीति भाष्यानुसारेणापिपदं बहुनरकाभिधायकपुराणविरो
धपरिहाराय यद्यपितथाऽपीत्यर्थकतया व्याख्यातम् । एतदपि टीका
कृदनुमतमेव । सप्तप्रधानानीत्यनेन पुराणविरोधोऽपि परिहृत इत्यु
क्तेः । अनेन भाष्ये भारर्तोदाहरणमुपलक्षणम् । अत एवापिपदात् स्म
रन्तीति बहुस्मृतिसूचकबहुवचनान्तपदमाकृष्टम् । स्मृतावथेत्यर्थान्त
रे । तदेवाह—महानिति । महारौरव इत्यर्थः । चः समुच्चये । तथैवे
त्यन्वयः । उपमार्थस्तथाशब्दः । तुरेवार्थः । ननु ‘तत्र हैके नरकानेक
विंशतिं गणयन्ति अष्टाविंशतिनरका एवंविधा नरका यमालये सन्ति
शतशः सहस्रशः’ इत्यादिना भागवतादौ नरकबाहुल्योक्तेस्तद्विरो
धोऽस्येत्यत आह—इति सप्त प्रधानानि नरकाणीति । एतेषूत्तरोत्तरं
पूर्वपूर्वनिर्दिष्टानपेक्षया ‘बलीयो’ दुःखाधिक्ययुक्तम् । ‘क्रमशः’