पृथ्वीराजविजय महाकाव्यम् (कवि जयानक - अजमेर चौहान साम्राज्य एवं सम्राट् पृथ्वीराज इतिहास)

२८४ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्.
श्रीस्तान्न तावदमुचद्दलि¹(l.21)ते तु. तस्मि-
स्तुल्यं व्यभज्यत मुखेषु दिशां पतीनाम् ॥
नवसंख्येषु रावणस्य शि......(l.22)सत्सु यावन्न रामो दशमं शिर-
श्छिन्नवांस्तावच्छ्रीशिरांसि नात्यजत् तस्मिन्द............(l.23*)......
विभागेन गता . अयमर्थः प्राग्वत्पुनसंधानशंकित्वाश्ववसंख्य(l.1)......
...श्वस्ताः ॥
86.
पत्युर्देवरपुत्रयोश्च वदनैः कल्पान्तभानुप्रभै-
र्लंकातोरणमा(l.2)[लिकां विरचितां दृष्ट्वापि तां वानरैः?]
स्वःस्त्रीगैरपि वीक्षिताश्रुनयनैः कारागृहान्निर्गतैः
प्राणैर्वज्रमयै(l.3)रियं तदपि नो मन्दोदरी मुच्यते ॥
रावणस्य तथा देवरपुत्रयोश्च मुखैर्वानरैरचितां लङ्कायां तो(l.4)रण-
मालां मन्दोदरी यद्यप्यपश्यत्तथापि सा बन्धनिर्गतैरशोकाश्रुपूर्णदृष्टिभिस्स्वर्ग-
वन्दीवृ(l.5)न्दैर्वीक्षितापि वज्रकठिनैः प्राणैर्न वियुज्यते⁴. अयमर्थः बन्धुसहि-
तस्य भर्तुर्मरणं पश्यन्त्या अपि(l.6) मन्दोदर्याः प्राणा न निर्यान्ति ॥ 87.
इयमपि रघुराजपुत्रपत्नी
कनकमयत्वमिवागता पुरैव .
सम(l.7)धिकसमवेतकान्तिरूपा
प्रमुषितमन्युमला निरेति वह्नेः ॥
इयमपि सीताग्निमध्यान्निरे(l.8)ति अत एव पुरैव परित्यागात्पूर्वमेव
सुवर्णमयत्वमिव प्राप्ता . सीतां त्यक्त्वा हि रामो हेममय्या(l.9) सीतयैव प-
त्न्या सह यज्ञानकरोत् . अधिकं जातकान्तिः तथा प्रमुषितो निवारितः
मन्युमलोपयशो य(l.10)या ॥
88.
1 Ms. °दृजिते. 2 Ms. °नां. 3 Ms. °महा°. 4 Ms. युज्यते.
5 Ms. पशन्त्या. 6 Ms. °रेव.

एकादशः सर्गः. २८५
लङ्कादाहप्रसङ्गप्रथमपरिचितेनामुना स्वामिभक्ति-
स्वस्सिन्धुस्नातकेन द्रुतमनिलभुवा(l.11) वन्दिताभ्यां पुरैव •
पद्भ्यां लङ्केन्द्रचूडामणिगुणितनखश्रेणिमाप्यं(?)त्रपाभ्यां
मातुर्निर्माय पापक्ष(l.12)यमथ विदधे पुष्पकस्यात्र देवी ॥
युद्धात्पूर्वमेव लङ्कादाहप्रसंगपूर्वपरिचितेनं रामभक्तिगङ्गायां स्नातकेन
ह(l.13)नुमतैव प्रथमं वन्दिताभ्यां ततो बिभीषणस्य मुकुटरत्नैः प्राप्तां नख-
संपर्केण त्रपा ययोस्ताभ्यां . नखानां(l.14) रत्नाधिकद्युतित्वादिति भावः बि-
भीषणेन प्रणताभ्यामित्यर्थः . पादाभ्यां सीता पापक्षयं भूमेः(l.15) कृत्वा
पुष्पकस्य पापक्षयमकरोत् . अयमर्थः रावणस्पर्शदोषात्तयोर्यत्पापमासीत्त-
त्सीतापा(l.16)ददर्शनेन शान्तम् ॥ 89.
आरूढे प्रसभापहारनिबिडव्रीडाजडं राक्षसे
मन्दं मन्दमुवाह वा(l.17)हनमिदं दिव्यं धनस्वामिनः •
देवेनेदमधिष्ठितं तु गुरुतायोगेपि तल्लाघवं
धत्ते येन बिभे(l.18)ति सोप्यंचतुरंमन्यः खगानां पतिः ॥
रावणेन हठापहरणाल्लज्ज्येव जडं पुष्पकं रावणे(l.19) आरूढे सति
मन्दं मन्दमवहत्तत्पुष्पकं रामेणाधिष्ठितं तद्गौरवे सत्यपि तल्लाघवं धारय-
(l.20)ति येन लाघवेन हेतुना गरुँ[डो] मन्दमात्मानं मन्यमानो भयं प्राप्नोति .
अयमर्थः मन्दगामि(l.21)[नं मां] त्यक्त्वा नारायणः पुष्पकमेवारोहयतीति
गरुडभयं . गौरवेपि लाघवमिति विरो(l.22)[धः] ॥ 90.
[सु]ग्रीवश्च बिभीषणश्च कृतिना रामेण निष्कण्टकी-
कृत्याप्यर्पितया तथा न भजतो रा(l.23)[ज्यश्रिया] निर्वृतिम् .
लङ्काश्लेपणशीतलीकृतमनस्स्वामिप्रियादत्तया
दृष्ट्या भाग्यवतां(l.24**78*) मवैति हनुमानात्मानमाद्यं यथा ॥
1 Ms. 'नक'. 2 Sic. Comm. suggests 'श्रेणिप्राप्त' which would be bad
metre. 3 Ms. lc. under l. 12. 4 Ms. प्राप्ते. 5 Ms. साप्यं.
6 Ms. गमं. 7 Sic. Is it 'श्लेष'? 8 Ms. has पृ. रा. on margin.

२८६ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्.
सुग्रीवविभीषणौ रामे $\dots\dots\dots\dots$ [ग्र] (l.1) था लङ्कादाहसुखितसीता-
दत्तया दृष्ट्या हनुमान्महाभाग्यवन्तमा $\dots\dots\dots\dots\dots\dots$ (l.2) सीतादृष्टि-
रित्यर्थः ॥ ९1.
मृडतनुरनुप्राणद्विश्र्वा भुजङ्गमजङ्घमा-
भरणभरणी शम्भो:(?) प्रियङ्करणी दृशः .
अजनयदमुं कौमारेण क्रमेण ततो॓करो-
त्सुरहितकृत१ विष्णोस्साहायकं कपिकेसरी? .
अनुप्राणज्जीवज्जगद्विश्वं यथा सा मृडस्य तनुरीश्वरमूर्तिर्वायुरूपा हर-
स्य भुजङ्गमा एव जङ्घ(l.5)मान्याभरणानि तेषां भरणी पोषिका हरस्य
ललाटदृष्टप्रभ्रेः प्रियंकरणी ज्वालाकैरी हनुमन्तम (l.6) जनयत् अयं हनु-
मान्कौमारेण क्रमेण रामस्य विष्णोस्साहायकमकरोत् केसरी राजा ह$\dots$
$\dots$(l.7)त्कुमारः स्कन्दश्च दैत्यदलनाद्विष्णोरुपकारं कृतवान् . अयममुमि-
त्यनयोर्मध्यादेकस्य पाठे $\dots\dots$ (l.8)रस्यार्थलभ्यत्वम् ॥ ९२.
वैदेहीकिंवदन्त्या रघुपतिहृदयं लक्ष्मणस्याथ वक्ष-
स्संजीवन्या विशल्यं(l.9) विरचयितुमयं द्विः पयोराशिमारे .
यातायातं विधाताप्यधिवसति यतो विस्मयस्यातिभूमिं(l.10)
भूमा(?)रंहो निरंहो वहति हनुमतस्संमतं तद्विमानम् ॥
सीतावृत्तान्तेन राम $\dots\dots\dots\dots$(l.11)जीवनौषध्या लक्ष्मणस्य च वक्षो
विगतशल्यं कर्तुं द्वौ वारौ समुद्रस्य पारे गता[गतं] $\dots\dots$हृतुमान्ये-
नाश्चर्यस्यातिशयं प्राप्तः तद्धनुमतो मनोहरं निरंहो निष्पापं रंहो $\dots\dots\dots\dots$
(l.13) धारयति ॥ 93.
लङ्कायामपि चन्द्रशेखरधनुर्भङ्गीकिएश्यामिकां
क्रान्तां दाशरथेर्भुजादिव मनोराज्योषशानीकृतात् .
1 Ms. तताक°. 2 Ms. lc. mark before 'क' but nothing is written on
margin. 3 Ms. 'जीवि'. 4 Ms. 'जव'. 5 Ms. 'रय'.

orद्वेधा? It has two strokes: द्वैधा. Wait, let's look at द्विसहस्रसंख्यः: द्विसहस्रसंख्यःorद्विसहस्रसंख्यं? It has visarga: द्विसहस्रसंख्यः. Then क्षिप्तोच्छ्रिमार्गो(1.1): क्षिप्तोच्छ्रिमार्गो- wait, in line 12 the verse says:द्वैधाक्लृप्ताद्दिमार्गं. Commentary explains: बाणवर्षैर्द्वैधा द्विसहस्रसंख्यः क्षिप्तोच्छ्रिमार्गो(1.1). Wait, look at the dots: There are 5 small circles at the start of line 15: ......or•••••. In the image, they are small circles °°°°°or......? They are small circles/dots: ......(dots) in line 6:राक्षस्या••••••(1.17)लितां. In line 14: द्वैगुण्यविकासं ••••••••(1.23*). In line 15: •••••तस्य. In line 16: •••••••• ॥ ९५.`

Now look at verse 96:
तेजोवधं रचयितुं रजनीचराणा

, (1.12), (1.13), (1.14), (1.15), (1.16), (1.17)! Yes! It goes 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 16, 17! So it's (l.4)or(1.4)? Notice: 1.4, 1.5, 1.6, 1.7, 1.8, 1.9, 1.10, 1.11, 1.12, 1.13, 1.14, 1.15, 1.16, 1.17! Folio 1, line 4 to line 17! Wait, look at the font for '1': In (1.4), the first character has a serif at the top left, like a digit '1'. In (1.10), it is (1.10)! Wait, in (1.11), it is (1.11). So it is (1.4), (1.5), etc. - wait, or (l. 4)? Look at the dot:

एकादशः सर्गः .• २८६
आ देवादिवसेश्वराद्दशरथं यावत्सदेश्ये¹ कुले
सर्वस्मिन्नररत्नयमन्युश(1.18)मने प्रस्ताविते नाटके .
स्वत्र स्वत्र महर्षिरेष भरतः पात्रक्रमे मेनका-
मुख्यानाममरावतीमृग(1.19)दृशां शिक्षागुरुर्लक्ष्यते ॥
सूर्यात्प्रभृति दशरथं यावत्समानदेशे कुले आकाशस्थिते इत्यर्थः (1.20)
अनरव्यहन्तुर्दशासनस्य वधादनरत्नयमन्युशमननाम्नि नाटके आरब्धे सति
मेनकादीनामप्सर(1.21)[सां स्व]स्मिन्स्वस्मिन्पात्रक्रमे भूमिकारम्भे शिक्षा-
गुरुरेषं लक्ष्यते ॥ 100.
सेयं देव तिलोत्तमा स्व(1.22) — ‿ ‿ — — क्षमायात्थर्चा(?)⁴-
चेतावायतनारविन्दमुकुलौ लावएयरूपश्रियोः .
अस्थानाभि(1.23**⁷⁹)निवेशतां न दधतुः सुन्दोपसुन्दौ ‿ —
स्पृष्टौ तन्नशसोरनाम ————— ॥
•••(1.1)न्द्योस्संन्धिन्नोर्यशसो राम••••••शार्थं⁶ प्रकटावमृतघटा-
•••••••••••(1.2)त्तः स्तनयोस्सौन्दर्यात्सुन्दोपसुन्दयोस्तिलोत्तमायामनु-
रागो नास्था[ने]••••••••••••(1.3)धिका तिलोत्तमा ॥ 101.
अस्याः पश्य विदेहराजतनयानेपथ्यलीलायित-
स्व - - ‿ ‿ - ‿ - ‿ ‿ ‿ -(1.4)ह्लादं रघुस्वामिनः .
एतस्यां निभृते दृशौ विनिहिते स्मृत्वोज्झितानीतया
देव्या सेर्ष्यतया यथैषं न पुनः स्पृष्टो विशन्त्या भुवम् ॥
तिलोत्तमायास्सीतारूपाभिनयो रामस्य चित्तं तथा रञ्जयति यथेष्या⁸-
वशा(1.6)दिव भूमिं प्रविशन्त्या रामेण न्यस्तां दृष्टिं स्मृत्वा त्यक्तानीत-
यापि°सीतया रामः पुंनर्न स्पृष्टः ॥ 102.

1 Ms. °स्मदे°. 2 Ms. °मन्यु° lc. under 1. 20. 3 Scil. भरतः.
4 Is it °याः स्तनावे° ? 5 Ms. has पृ. रा. वि. on margin. 6 Ms °द्यंप्र°.
7 Ms. °मैष°. 8 Is it °तं स्वान्ते देव तथा परं जनयति ल्हा°?. 9 Ms. °यैप.
३७

२६० पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्
आव(l.7)र्जितो जनकराजसुताभिनीत्या
नूनं तथायमनयाप्सरसात्र देवः ।
वाञ्छन्त्यरोचकितया (?) वरमेतमेव
ज(l.8)न्मान्तरेष्वपि यथा स्ववशं विधाता ॥
सीतारूपाभिनयेन तिलोत्तमा रामस्तथा वशीकृतो यथा(l.9)रोच-
कितयान्यस्मिन्नभिलाषाभावात्सा जन्मान्तरेष्वपि तमेव भर्तारं वाञ्छन्ती
तमेव स्ववशं नय.........(l 10)पि स्ववशं करिष्यति इत्यर्थः ॥ 103.
स्वरचितमिति प्राज्यं चित्तस्थितं पृथिवीभंटे
भणति पृथिवीराजो जातो मुहुर्मुहुरुन्मनाः ।
नयनविषयं याता चित्राकृतिस्तु तिलोत्तमा
तमपि विदधे चित्रन्यस्तं ︶— (l.12)विलोकिताम् ॥
पूर्वजन्मचरित्रं पृथिवीभटे वर्णयति सति राजोत्कण्ठितो जातः चित्रे
स्थिता दृष्ट्वा तिलोत्तमा राजानमपि चित्रस्थितमिव चक्रे अतस्संभा-
व्यते एकत्वमिव राजानं नेतु(l.14)मिच्छुः । अत्यनुरागाद्धि द्वयोरेकत्वं भ-
वति ॥ 104.
चक्रे राज्याश्रमपदमुनेर्सन्निधानेस्य सत्त्वै-
वैंरत्यागस्स्वय(l.15)मिति दिशः किंवदन्त्या भ्रमन्त्या ।
यस्मिञ्जन्मप्रभृति भगवात्सन्निधत्ते [स्मरारि]-
स्स्थातुं वाञ्छामंकृत हृद(l.16)ये तत्र तस्य स्मरोपि ॥
राज्यमेवाश्रमपदं तत्र मुने राजर्षेः पृथ्वीराजस्य संनिधाने सत्त्वैः प्रा-
णि(l.17)भिर्वैरत्यागः कृत इति वार्तया भ्रमन्त्या हेतुभूतया यत्र चेतसि
स्मरारिस्संनिहितः स्मरोपि तत्र चेत(l.18)सि स्थातुं संनिधानमकरोत् .
1 Ms. °न्त°. 2 Ms. °मेतदे°. 3 Ms. यद्याच्छाकिं° (?) 4 Ms. cross mark
above °न्य°. 5 Ms. स्वयं सं. cross mark above सं°. 6 Ms. Read स्वचरित°.
7 Ms. °भटो. 8 Ms. चित्रा°. 9 Ms. Is it निमीशुरिवैकताम् ?. 10 Ms. °वैर°.
11 Ms. °स्त्यातुं. 12 Ms. °सक°.

एकादशः सर्गः . २६१
पूर्वोक्तस्य श्लोकस्य हेतुमतोयं श्लोको हेतुत्वेन व्याख्येय इति भद्रम् ॥
(l.19) 105.
श्रीश्रीकण्ठचरित्रकाव्यविवृतौ विश्रस्य निश्वस्य च
च्छायाभाजि. किरातकाव्यविवृतौ विश्रम्य रम्य(l.20)श्रियि .
पृथ्वीराजजयाख्यकाव्यविवृतौ संवेशमिच्छाम्यहं
शास्त्रक्षोदजखेद[मेदु]रमतिर्ज्योत्स्ना(l.21)भिधो लावणः ॥.
श्रीलोलराजसुतपण्डितभट्टनोन-
राजात्मजो विवरणेन स जो[नराजः] .
सर्गे दशान्त्यमकरोत्सुखमत्र पृथ्वी-
राजाख्यराजविजयाभिधकाव्यराजे ॥¹

1 Ms. ॥ प***** (l,23*).

[ द्वादशः सर्गः ]

[निपुणध्यानफ]ले¹ विलोचने .
नृपतेः [सम]योपयोगिनं
द्विगुणीभावमिवाधि[जग्मतुः] ॥(1.1)
............निपुणं कृत्वा ध्यानमेव फलं ययोस्ते नेत्रे सत्कालोप-
योग्यं द्वै............(1.2)……..कामित्वादिति भावः ॥ १.
अमृतप्रपया तया दृशो-
र्विषयं भू(1.3)मिपतेः प्रयातया .
यदियाय रुचिर्न मन्दता-
मनुकूलो विविदे विधिस्ततः ॥
हर्षकारित्वाद(1.4)मृतपुष्करिण्या तिलोत्तमया राज्ञो नेत्रविषयमाग-
तया रुचिमंन्दतां यन्न गता दर्शनतृप्तिर्नाभू(1.5)दित्यर्थः ॥ २.
नयने श्रवणौ मनश्च य-
त्सममेव व्यकसनमहीभुजः .
विपुलीकृतलक्ष

द्वादशः सर्गः । २६३
प्रविवेश(l. 8) [विनिर्य]यौ च य-
न्नयनाग्नेर्मेदनः पिनाकिनः ।
नृपतिं प्रबलप्रतापम-
प्युपसर्पन्नव नात्रसत् ॥
ह(l. 9)रस्य नेत्राग्निं कामः प्राविशन्नेत्राग्नेर्यश्च निर्गतस्ततो महाप्रता-
पमपि राजानं प्रवि(l. 10)शन्नात्रसत् । अग्निं सेवमानस्य तापत्रासाभा-
वात् ॥ ४.
मिलितभ्रमरालिकालिकं
बहुभेदैः कुसुमैः (l. 11) कृतं धनुः ।
स्वकरादिव जिष्णुनाऽर्पितं
क्षितिजिष्णोर्विजिगीषया वहन् ॥
मिलितेत्यारभ्योपर्कं (l. 12) र्तुमित्यन्तं कामवर्णनपरं कुलकम् ॥
भ्रमरालिरेव कालिका मेघपंक्तिरपि मिलिता यत्र त(l. 13)था वर्णवै-
चित्र्याद्बहुभेदैः पुष्पैः कृतं धनुर्दधत् अतस्संभाव्यते क्षितिजिष्णो राज्ञो
विजिगीषया(l. 14) हेतुभूतया इन्द्रेण स्वहस्तादिव दत्तम् तद्धि मेघपंक्तिसहितं
बहुफलं च भवति, क्षितिजिष्णोरि(l. 15)ति साभिप्रायम् ॥ ५.
अलिपंक्तिमयं मुहुर्मुहु-
र्मकरन्दाङ्कितमास्पृशन्गुणम् ।
विरलाग्निशि(l. 16)खाधिवासितं-
प्रतिपक्षेक्षणधूमधूसरम् ॥
भ्रमरमालामयं रजोयुक्तं गुणं पुनः पुनस्स्पृशन् अल्पाभि(l. 17)रग्नि-
ज्वालोभिस्सहितो यः प्रतिपक्षस्य हरस्य नेत्रधूमस्तेन धूसरम् ॥ ६.
1 Ms. °ईमनः. 2 Is it °येश्च ?. 3 Ms. तीव्रप्रतापमपि crossed after °नं.
4 Ms. °नाश्रवस°. 5 See verse 8, below. 6 Ms. °सिताप्र°. 7 Ms. °यत्प्र°.

२६४ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्.
त्रिदिवोपवने फलन्ति(1.18) ये
तरवः पञ्च यथामनीपितम् •
स्वयमेव समर्पितं नय-
न्नृजुतां तैः कुसुमेषुपञ्चकम् ॥
ये(1.19) नाके वृक्षाः प्रार्थितं ददति तैरिव पुष्पशरपञ्चकं दत्तं ऋजुतां
नयन् ॥ 7.
उपकर्त्तुमुपेतमप्युमा(1.20)-
मुपनीयाज्वलद्य एव माम् •
तमसौ वरिवस्यतीत्यभू-
न्मदनो योद्धुमनाः क्षमाभुजम् ॥(1.21)
••••••••व्योपकर्त्तुं प्राप्तमपि मां योदहद्देव तं हरमसौ राजा सेवत इतीव
राजानं प्रहर्तुका(1.22)[म इव कामोभू ]त्. योद्धुमना इति पाठ आर्षः॥ 8.
रजसा कपिशा दिशो बभूवु-
र्धनुराकर्षति कौसुमं(1.23) [मनोजे] •
[व]निता इव पत्युरप्सरो-
विषयां वीक्ष्य हठप्रतारणाम् ॥
कामे पुष्पचापं कर्षति रँ(1.24**80)जसा कपिशा दिशो बभूवुः निज-
स्य पत्युः पृथ्वीराजस्य तिलोत्तमा•••••••••••••(1.1) 9.
शरगोचरतामनीतयो-
र्नियतं शिक्षितमस्त्रविद्यया •
पुरतो गुह[रामयो]--

1 Which is the अनार्य reading ? 2 Ms. °लता. 3 Ms. °ष्यावी°.
4 Ms. °रष्यम्. 5 Ms. °तिर°. 6 Ms. has पृ. रा. दा. on margin.

'? No, 'वि'? But it has a loop on the left like 'भि' or 'धि'?
Wait, if it's 'व्य', then 'व्य(l.7)धात्'? But line 14 clearly has "हितवांस्तत..."!
Wait, what prefix + हितवान् = ...हितवान्?
अभिहितवान् (said) -> doesn't fit arrows!
विहितवान् (placed/shot) -> विहितवान् fits! "शरान् विहितवान्" (shot arrows)!
Wait, why is there something at the end of line 13?
Look at line 13:
"चतुर आशुकारी कामो मारणनामानं शरं वर्जयित्वा चतुरशरान्या-"
Wait! Is that "-न्त्या-"? "-न् व्या-"?
Wait! Could it be: "चतुरश्शरान् वि-"?
Look at the end of line 13:
It ends with hyphen!
The characters are: च-तु-र-श्श-रा-न्-
Then: या-?
Wait, is it "व्या-"?
Wait, what if it is:
"चतुरश्शरान् व्या- / भि..."? No!
Wait! "व्यापारितवान्"? No, it has "हितवान्"!
Wait, is the letter at the start of line 14 'भि' or 'वि'?
Look at 'वि' in 'प्रविष्टा': line

२६६ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्.
अणिमानमतिप्रसादिता-
द्द्युपतेर्जातुचिदाससाद सा .
मतिमम्बुजनालवद्यत-
श्शुचिसूक्ष्मां(l.12) प्रविवेश भूपतेः ॥
अतिसेवितादिन्द्रात्सा तिलोत्तमा कदाचिदणुत्वं प्रसादं प्रापत् यतो
हेतोर्मृणा(l.13)लसूत्रवच्छुचिं सूक्ष्मां मतिं राज्ञः प्रविष्टा. अणुरेव हि
सूक्ष्मं प्रविशति. इन्द्रश्च मृणालनालं .........(l.14*)अवंधे(?) प्रांविशदि-
त्यागमः ॥ 14.
सहजस्य तरोश्शरीरकृतै-
र्हृदि रुद्धे कुसुमैर्मनोभुवा .
मुमुदे मुखदेव(l.15)ता रमां
नृपतेश्श्वाससमीरसौरभैः ॥
लक्ष्म्‍यास्सहजस्य तरोः पारिजातस्य पुष्पैश्शरीरीकृतैः कामेन रु(l.16)द्धे
सति हृदि राज्ञो निश्वाससौगन्ध्यैर्मुखदेवता लक्ष्मीर्मुमुदे तुष्टा ॥ 15.
अमरत्वमु - - - - रं*(l.17)
प्रविशन्त्येव हृदि द्युयोषिता .
नृपतेर्निमेषतां दृशा-
वतिमात्रं बिभरांबभूवतुः ॥
.........प्रविशन्त्या सुरस्त्रिया देवत्वमिवोपायनीकृतम् य-
स्माद्राज्ञो दृशौ निर्निमेषभावमवहताम् . देवा हि निर्निमेषाः ॥ 16.
द्युवधूपरिरम्भसाक्षिणः
प्रथमे स्त्री वयमेव भूभुजः .

1 Ms. ˚दर्मं. 2 Is it कृते वृत्रवधे प्रा˚? 3 Ms. रसा. 4 Ms. ˚दमा˚.
5 Is it ˚लमुपायनीकृतं ?. 6 Ms. ˚मेस्तौ.

द्वादशः सर्गः . २६७
इति नूनमहर्षि रोम्भि-
र्मक(1 20)राज्ञांशुगपल्लवातयया ॥
आश्वासितलोत्तमालिङ्गनसाक्षिणो वयमेव स्मो भवामः इत्यतो हेतो-
र्नू(1.21)नं रोमभिरहर्षि हृषितम् . अत्र हेत्वन्तरं संभाव्यते . कामशरपल्ल-
वातैः . साक्षिण इत्यारोपः वि(1.22)शेषणेन नपुंसकता स्यात् ॥ १७.
कतिचिन्नपतन्कणांस्ततो
नयनाभ्याममृतं न्यपायि यत् .
‿ ‿ – ‿ ‿ –(1.23*)‿ – ‿ –
‿ ‿ – ‿ ‿ – [घर्मविन्द]वः ॥
राज्ञा तिलोत्तमादर्शनामृतं यत्पीतं ततः कणा एव .........(1.1)
.........[ग]ण्डयोर्मध्ये घर्मकणाः पतिताः . नामी घर्मकणाः किन्तु
पीतस्य(1.

२६८ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्.
अपदेगमयद्विवर्णतां
प्रथमो विप्लवका(l 7)रिणां स्मरः ॥
परिरक्षिता वर्णानां ब्राह्मणादीनां संस्थितियेन तं राजानमुपद्रवकारि-
णामाद्यः कामो वि(l 8)भिन्नो वर्णो मुखरागो यस्य तद्भावमपदेनयत् . वर्ण-
रक्षितुर्वर्णनाशनमनुचितमित्यर्थः ॥ २०.
पदमै(l 9)न्द्रमुपेत्य दर्शित-
स्सकलोस्मिन्नवनीतले पुरा .
त्रिदिवप्रमदानुरागिणा
स्वरभेदश्चरमन्तु जल्पिते ॥(l.10)
ऐन्द्रं पदं प्राप्य राज्ञा भूतले स्वरभेदः स्वर्गाभेदः प्रथमं भूतले दर्शितः
चरमं पश्चाज्जल्पिते(l.11) कथासु स्वरभेदस्स्वरसादो राज्ञा तिलोत्तमानुर-
क्तेन दर्शितः ॥ २१.
अयमेष्यति दिव्यमूर्त्तिता-
मनुर(l.12)क्तस्त्रिदिवाङ्गनां प्रति .
इति भूरमणस्य मानुषी
प्रचकम्पे तनुरौपचारिकी ॥
तिलोत्तमाया(l.13)मनुरक्तोयं मानुषीं मूर्त्तिं त्यक्त्वा दिव्यां मूर्त्तिं पुन-
र्ग्रहीष्यतीतीव राज्ञ औपचारिकी कार्यसिद्धय(l.14)र्थमभिनीता मानुषी
तनुः कम्पते स्म ॥ २२.
अविलम्बितमीयुरुष्णतां
शिशिराः प्राक्प्रमदाश्रुशीकराः .(l.15)
‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿
शशिनस्स्थान इव त्विषा रवेः ॥

1 Ms. °र्णमु°. 2 Ms. °ज्ञा श्रौ°. 3 Ms. °रः प्रा°.

द्वादशः सर्गः . २६६
प्रथमं तद्दर्शनजाता हर्षबाष्पकणास्तूर्णं(l.16)[मुष्णत्वं] ग्रहीतुमैच्छन्
अतस्संभाव्यते चन्द्रस्य स्थाने कामेन धृतस्य रवेस्त्विषेव तापिताः कामेन
च(l.17)न्द्रो रोजसन्तापनार्थं सूर्यः कृतः तद्दीप्त्यैवोष्णा इत्यर्थः ॥ २३.
हृदये लिखितां पुरः स्थिता-
दपि चित्राद्दू(l.18)चिरां ददर्श यत् .
अविदत्परमार्थतस्तत-
स्स मनोराज्यमनोतिशायिनीम् ॥
अग्रस्थाच्चित्रादप्यति(l.19)रुचिरां हृदि लिखितां तां राजा यद्दृष्टवांस्ततो
हेतो राजैनां मनोराज्येषु मनसा तिलोत्तमाभोगे(l.20)ष्वतिशायिनीं पर-
मार्थतो जायामविदत् . उत्तरोत्तरमाधिक्यदर्शनात्कृपाधिक्यमनुचितमित्य-
र्थः(?).(l.21) [अ]विदिति चिन्त्यम् ॥ २४.
विकसन्मदने हरेः पदे
सुमनश्चिन्तितकल्पपादपे .
इति नित्यविकस्व(l.22)[रेवस]-
स्त्रिदिवोद्यान इवास्य सा हृदि ॥
विकसन्मदनः कामो वृक्षविशेषश्च यत्र तथा हरेर्विष्णो(l 23**81°)-
रिन्द्रस्य च स्थाने' सुमनसां सज्जन[ानां] चिन्तितेषु कल्पपादपे[षु]...
.........(l.1) नित्यविकसिते नन्दनवन इव तस्य चित्ते सावसत् ॥ २५.
स~---~~--
----~-(l.2)ग्रहीत् .
अनुरागरसच्च्युतोपि य-
न्निमिलितः सात्विकभावसंप[दा] ॥
1 Ms. °न्द्रा°. 2 Ms. °त्स्थि°. 3 Ms. °ष्ट्वां°. 4 Ms. °न.
5 Ms. °कसु°. 6 Ms. पृ. रा. on margin. 7 Ms. °न.

३०० पृथ्विराजविजयमहाकाव्यम्.
...........(l.3)नित्याभ्यां सफलं तत्प्रापत् . यत्सात्विकभावानां
कम्पस्वेदादीनां...........संपत्तितोऽपि मिलितः ॥ 26.
उदभिद्यत घर्मबिन्दुभिः
प्रथमं चित्रकरस्य [कौशलात्?] .
‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ -(l.5)
रतु मध्यन्दिनदुन्दुभिध्वनिः ॥
चित्रक¹रस्य रवेरालेख्यकृतश्च कौ...........(l.6) 27.
[Lines 7,8 missing]
शेषं⁵ नयने न्यमज्जयत् ॥
चित्रमण्डपे पटहशब्दस्यानुवादिनि संप्रति शब्द इत्य...........
(l.9)तसरासि दृशो निमग्ने मध्याह्नविध्यनुष्ठानार्थमवश्यगमनेन दर्शनविघ्न-
संभावन.........(l.10) 28.
अनुबन्धमवेक्ष्य तादृशं
क्षितिभर्तुःसुरसुन्दरीं प्रति .
गणयन्नपराधमात्मनो
मनसीत्थं पृथ्वीभटो²भ्यधात् ॥ 29.
उपमानपदे तिलोत्तमां
यदि मन्त्री विदधे श्रियं प्रति .
अपरीक्ष्य पुनस्तदीदृशं
कथम(l.12)र्थं तदनू⁴दितं मया ॥
लक्ष्मीं प्रत्युपमानत्वे कदम्बवासस्तिलोत्तमां यदि विदधे तत्तदीदृश-
मर्थम(l.13)विमृश्य तदेव मया कथमनुकथितम् . तिलोत्तमाकथैव³ कथ-
मारब्धेत्यर्थः ॥ 30.
1 Ms. कार°. 2 Ms. °टोव्य . 3 Ms. No Comm. 4 Ms. °नूचि°.
5 Ms. °शेम°. lac. mark before °म°. but nothing on margin.

An exact, line-by-line transcription of the page into Markdown with Devanagari Unicode and line markers:

द्वादशः सर्गः . ३०१
इदमीदृगनर्थसंश(l. 14)यं
कथमालेख्यगृहं च दर्शितम् .
अनयन्मदनः शरव्यतां
विशतो यत्र महीपतेर्मनः ॥
ईदृगीदृ(l. 15)शोनर्थविषयसंशयो यत्र तच्चित्रगृहं कथं मया दर्शितम्
यत्र विशतो राज्ञश्चित्तं लक्ष्यतां कामो(l. 16)नयत् चित्तमभिनदित्यर्थः ॥३1.
क ललाम तिलोत्तमा दिवः
प्रभुता च क मनुष्यमण्डले .
◡ ◡ –² (l. 17)पुरुषस्य नेदृशी
घटनेयं पुरुषोत्तमं विना ॥
दिवो ललाम भूषणं तिलोत्तमा क भवति [मनुष्यमण्ड](l. 18)ले
ऐश्वर्यं क भवति पुरुषोत्तमं विष्णुं विना पुरुषस्य नेदृशी घटना भवांत ॥३२.
[L

३०२ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्.
स एव प्रथमं तिलोत्तमाना[म]·············(l. 23*)·········रि-
ष्यति ॥ 34.
विदधात्ययमुत्तमं यदि
प्रभुभक्त्या पृथिवीबृहस्पतिः .(l.1)
‿ ‿ ‿ ‿ [तिलोत्तमा
सदनं स्वामि]कृते प्रवेक्ष्यति ॥
पूर्वश्लोकार्थमेव प्रपञ्चयति . स्वामिभक्तयायं(l.2)·············
[तिलो]त्तमा स्वयमेव स्वामिकृते गृहमेष्यति ॥ 35.
नैतदाश्चर्यमित्याह ॥(l.3)
‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ---
‿ ‿ ‿ ‿ कचं सुराङ्गना .
अजमिन्दुमतीमयेन वा
वपुषा किं हरिणी न शिश्रि(l.4)ये ॥
····························नाभ्यलषत् इन्दुमतीरूपेण हरिणीनाम्नी नाकस्त्री
किं नाजमश्रयत् ॥(l.5) 36.
‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿
‿ ‿ ‿ ‿ जितोपि मन्मथः .
इममेकशरीरमेव किं
हृदयस्थोपि न वेद शूलि(l.6)[नः] .
·············काम इमं राजानं हरस्यैकशरीरं[न वेद] . 37.
तदवश्यमसौ तिलोत्तमा
द्युनदीवावततार भूतलम् ·
1 See p. 156, note 3. 2 Ms. 'यं'.

द्वादशः सर्गः . ३०३
अचिरादपि पत्युरेकता-
मु(l.8)[पयाता] ¹‿हेवाहिनीपतेः ॥
तत्ततो हेतोर्गङ्गेव तिलोत्तमा निश्चितं भूतलमवतीर्णा सा वा(l.9)-
[हिनीनां से]नानां नदीनां च पत्युर्नृपस्य समुद्रस्य चैक्यमुपयाताँ ² गन्ता .
यातेः कर्तरि लुट् ॥ ३८.
इति बुद्धि(l.10)बलेन दुस्तरा-
दपि चिन्ताजल्धेस्समुद्धतः .
वदतामिव धर्मनन्दनः
प्रथमस्सत्यवतां व्यजिज्ञ(l.11)पत् ॥
दुस्तरादगाधादपि चिन्तासमुद्रात्पूर्वोक्तबुद्धिबलेनोद्धृतस्स पृथिवीभटो
वदतां वाग्मिनामा(l.12)द्यो व्यजिज्ञपत् यथा सत्यवतां युधिष्ठिर आद्यः ॥ ३९.
त्वयि पार्थिव चित्रपुत्रिका-
चिरसंदर्शनबद्धलोच(l.13)ने ³ .
स्मयमान इवादिपूरुषो
रविरन्तर्गगनं विलम्बते ॥
हे राजंस्त्वयि चित्रस्त्रियाश्चिरं संदर्श(l.14)नार्थं कौतुकवति सति सा-
श्चर्य इव तव पूर्वपुरुषस्सूर्यो मध्यगगनं ⁴ विलम्बं करोति ॥ ४०.
क्षणमात्रमिवा(l.15)यमर्यमा
तुरगाणां सुरदीर्घिकातटे .
त्यजति व्यपनेतुमुद्यमं
गगनाग्रक्रमणक्रमक्लमम् ॥ (l.16)
:......श्वानां नभोल्लङ्घनखेदं निवारयितुमिव क्षणमादित्य उद्यम
त्यजति ॥ ४१.