पृथ्वीराजविजय महाकाव्यम् (कवि जयानक - अजमेर चौहान साम्राज्य एवं सम्राट् पृथ्वीराज इतिहास)

१८६ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्.
साम्यं त्यक्तवतां उदरेण जातमिति भावे कः. तिस्रश्च ताः(l. 2) वल्यस्त्रिवल्यः
त्रयाणां बलानां समाहारास्त्रिबंली त्रिवलीनां त्रिबंल्याश्च विप्रतिपत्तौ
पराभवे(l 3) [खण्डि]तेन . एकबैलभेदी यस्तस्य त्रिवलीभेदिना सह महद-
न्तरम् ॥ ३५.
हरिमध्यरुचिं जयत्यधस्ता(l. 4)त्सति मध्ये करिकुम्भकल्पयोनौ .
अभवद्रुचिरद्य सास्ति नेति स्तनयोश्श्याममुखत्वमाविरासीत् ॥(l. 5)
हरिसिंहस्तस्य मध्यमुदरं तस्य शोभां कृशत्वाज्जयत्युदरेधस्त्वात्सति
हस्तिकवाटसदृशयोराव(l. 6)योर्या शोभा पूर्वमासीत्साद्य नास्ति. गर्भेण
मध्यस्य स्थौल्यादिति भावः . इतीव स्तनयोश्श्याममुखत्वं (l. 7) चुचुककार्ष्ण्यं
कालमुखत्वं चासीत् ॥ ३६.
मुखमग्निमुशन्ति यस्य सन्तो भविता तेन पुनः स्तनन्ध्येत .(l. 8)
नृपवामदृशस्तु पूर्वमेव स्तनयोश्श्यामिकया मुखं चुचुम्बे ॥
सन्तोऽग्निं यस्य मुखमुपदिशन्ति (l. 9) तेन विष्णुना पुनः पश्चात्स्तनपा-
यिना भविष्यते श्यामिकया तु देव्याः स्तनयोर्मुखं प्रागेव चुम्बि(l. 10)तम् .
अग्निः कृष्णवर्त्मा स यत्र प्राप्नोति तत्र पश्चाच्छ्यामिका भवति अत्र तु
विपर्ययः ॥ ३७.
विनिवे(l. 11)शयति स्म यत्र चास्मात्कथमप्युत्क्षिपति स्म पादयुग्मम् .
सुचिरस्य शुवेव भाविवध्वा प्रतिवि(l. 12)न्यासमतिप्रणम्यमानम् ॥
सा यत्र च स्थाने पादद्वयमक्षिपदस्मात्स्थानात्सा पादद्वयं कष्टेनोद-
(l. 13)क्षिपद्भाविन्त्या स्नुषया भुवा न्यासे न्यासे प्रणम्यमानं कृतप्रणाम-
मिव ॥ ३८.
रविणा शशिनं भृतं(l. 14)कलाभिस्सकलैरेव करैरिवार्पिताभिः .
दधतीं कमलां सहस्रपत्रं स्वमुखस्योपरि सा द(l. 15)दर्श सुप्तां ॥
1 Ms. वज्रादपि कृष्टेनेत्यर्थः crossed after ˚ता. 2 Ms. ˚वं. 3 Ms. ˚सङ्घयो˚.
4 Ms. ˚वस्त˚. 5 Ms. ˚च्छा˚.

सप्तमः सर्गः । १८७
सकलैस्सहस्रसंख्यैः करैरर्पिताभिस्सहस्रसंख्याभिः कलाभिर्भृतं पूरि-
(l.16)तं चन्द्रमिव सहस्रपत्रं पद्मं स्वमुखस्योपरि धा[रयन्तीं लक्ष्मीं साप]-
श्यत् ॥ ३९.
ज्वलदा(l.17)ननलम्बिदन्दशूकं विहगं जातु ददर्श हेमपक्षम् .-
विगलद्यमुनार्कबिम्बदिग्धं पुरतो(l.18) मेरुमधीरतामिवाप्तम् ॥
ज्वलति दीप्ते आनने लम्बी दंदशूकस्सर्पो यस्य तं तथा हे(l.19)मम-
यपक्षं विहगं गरुडमधीरतामाप्तमपश्यत् . अत्रोत्प्रेक्ष्यते विगलंती यमुना
य(l.20)········बिम्बेन दिग्धं सहितं सुमेरुमिव . गरुडस्थानीयो मेरुः
अर्कस्थानीयं मुखम्(l.21) [सर्प]स्थानीया यमुना ॥ ४०.
वलयीकृत[भोगशेषतल्प]स्थितमात्मानमलक्षयत्कदाचित् .(l.22)
[गुरुगर्भभरोष्मणः शमाय त्वरितं]- ⏑ ⏑ - - [प्रविष्ट]म् ॥
सा देवी आत्मानं वलयी(l.23⁷*54)कृतो भोगंः कायो येन तथाविधे
शेषे एव तल्पे स्थितमपश्यत् अतस्संभाव्यते गुर्व्यों गर्भभर(l.1)स्तेन
ऊष्मा तापस्तस्य शमार्थं तूर्णं चन्द्रमण्डलमिव प्रविष्टम् ॥ ४१.
स्वमवैक्षत चन्द्रकान्तशाला(l.2)वलभीशृङ्गनिषण्णियां कदाचित् .
उपदर्शनवाञ्छयोपनीतं धवलद्वीपमिवोदरस्थिते(l.3)न ॥
सा जातु स्वात्मानं चन्द्रकान्तमये शालावलभीशृङ्गे निषण्णामारूढ-
मपश्यत् अतत्सं(l.4)भाव्यते उदरस्थितेन हरिणा दर्शनार्थं श्वेतद्वीपमिवा-
नीतम् ॥ ४२.
अथ पुष्पशरस्य बन्धुमन्यं(l.5) पृथिवी माधवमभ्युपेष्यतीति .
उपभोगमप्रश्यतीव किञ्चित्स्वगतं गच्छति माधवे संमा(l.6)सिम् ॥
1 Ms. °सं. 2 Ms. °म्बीदन्दू°. 3 Ms. °रू°. 4 Ms. पुरो crossed and °म°
written under it. Is it 'मं पुरोप° ? 5 Ms. lc. mark after °तं. 6 Ms. मं°.
7 Ms. has l. on margin. 8 Ms. भागः. 9 Ms. °मस्य°. 10 Ms. °वस्स°.

? No, it's निद्रां or निद्रा? It looks like निद्रां or निद्रा. Let's look at the commentary: निद्रा त्यकेति -> nominative निद्रा!
Wait, but in the commentary: तस्यां निद्रायामर्थाद्विष्णुमेवानुगन्तुममुं जीवलोकं दिनेप्याविशन्त्याम्.
In verse: आविशन्त्याम् (locative singular feminine)!
इति तस्याम् अमुम् एव जीवलोकम् दिवसेऽपि अनुगन्तुम् आविशन्त्याम्
Then what is the subject?
सलिलेऽपि शयालुना विमुक्ता नृपदारीदरगोचरे(l.17)णा?
Wait! If शयालुना (instrumental: Vishnu), विमुक्ता (feminine nominative or instrumental? If Vishnu is नृपदारीदरगोचरेण, instrumental!).
Wait! नृपदारीदरगोचरेण!
Is that गोचरे(l.17)ण?
YES! गोचरे + (l.17) + ण!
Look at line 18: नृपदारीदरगोचरे(l.17)ण!
Wait, but after ण, what is that letter?
Wait, is it `नृपदारीदर

सप्तमः सर्गः . १८४
निवसत्यपरत्र पुष्करा[क्षे सकलं मा स्म](l 20) पिबत्पयोधिमौर्वः .
इति हैमवतीभिरद्भिरर्के तमिवापूरयितुं विशत्युदीचीम् ॥
अन्यत्र(l. 21) विष्णौ वसति सति वडवाग्निरशेषं समुद्रं मा स्म पिब-
दित्यत इव हिमाद्रि…………(l. 22)पूरयितुमुत्तरदिशं रवौ प्रविशति
सति ॥ ४८.
मणिदीपपतत्पतङ्गमालाद् —⏑—[विभा](l. 23)वितानुभावैः .
प्रविवेश पुरः कृतप्रवेशं शकुनैरि —⏑—⏑—— .
………[प](l. 24*)तन्तीनां पतङ्गमौलाना……………विभावितो
दृष्टोनुभावः स्वभावो येषां तैश्शकुनैराश्रितं म(l. 1)नोहरं सूतिकावासं देवी
प्रविष्टा ॥ ४९.
ज्येष्ठत्वं चरितार्थतामथ नयन्मासांतरापेक्षया
ज्यैष्ठस्य(l 2) प्रथयन्परन्तपतया ग्रीष्मस्य भीष्मां स्थितिम् ·
द्वादश्यास्तिथिमुख्यतामुपदिशन्भानोः प्रतापो(l. 3)न्नतिं
तन्वन्गोत्रगुरोर्निजेन नृपतेर्जज्ञे सुतो जन्मना ॥
ज्येष्ठे मासि निजेन जन्मनोत्पत्त्यान्यमासे(l. 4)भ्यो ज्यैष्ठमासस्य ज्येष्ठत्वं
यथार्थतां कृतकृत्यतां नयंस्तंथा परन्तपतया वैरितापनेन च ग्रीष्मस्य भीष्मां
स्थितिं कुर्वन्द्रा(l 5)दश्यां जन्मना तस्यास्तिथिषु प्राधान्यं दिशन्गोत्रादेर्भानोः
प्रतापौन्नत्यं कुर्वन्सुतो राज्ञो जांतो ज्येष्ठत्वं(l. 6)…………[इ]ति व्याख्यानं
न संगच्छते ज्यैष्ठ इति व्युत्पत्तिसिद्धेः ॥ ५०.
निश्शेषाणां शिवा(l. 7)नामुपरि कृतपदस्साहचर्याधिकारी
सर्वस्यास्तीर्थजातेस्सकलसुरतरुग्रामणीसो(l 8)दरश्च ·

1 Ms. °भिमोषः. 2 Ms. °न्युदी°. 3 Ms. °तद्भामा°. 4 Ms. °वैः. 5 Ms. °द्वामा°.
6 Ms. °द्व°. 7 Ms. °ती°. 8 Ms. कृ° to °तां lc. under l. 4. 9 Ms. °यस्त°.
10 Ms. सुतंराज्ञोतो°,

१६० पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्.
बालः कोप्येष राजंत्वमुपगतवानित्यकस्मात्सरस्व-
त्यस्मिन्नुत्पन्नमात्रे मुखमल(l. 9)मकृत व्योममूर्त्तेर्मृडस्य ॥
सर्वेषां शिवानां श्रेयसामुपरि कृतं पदं चरणं(l. 10) येन तथा सर्वती-
र्थानां साहचर्याधिकारी तुल्यः पवित्रत्वात्सर्वेषां कल्पवृ(l. 11)क्षप्रधानानां
सोदरश्चैष बालः कोप्यद्भुतोपूर्वो राजा चन्द्रश्चेति सरस्वती वीणी व्योमंरू-
पस्य(l. 12) भगवतो मुखमभूषयत् . आकाशाद्वागुच्चरितेत्यर्थः . चन्द्रो ह्येक-
स्यैव शिवस्य शिरसि(l. 13) स्थितः अयं तु सर्वेषां शिवानां . चन्द्रो गङ्गाया
एकसहचरः अयं तु सर्वस्यास्तीर्थे(l. 14)जातेः . स पारिजातस्यैव सोदरः
अयं तु सर्वेषां कल्पवृक्षाणामिति भद्रम् ॥(l. 15) 51.
श्रीश्रीकण्ठचरित्रकाव्यविवृतौ विश्वस्य निश्चस्य च
च्छायाभाजि किरातकाव्यविवृतौ वि(l. 16)श्रम्य [रम्य]श्रियि .
पृथ्वीराजजयाख्यकाव्यविवृतौ संवेशमिच्छाम्यहं
शास्त्रक्षोदजखे(l. 17)दमेदुरमतिर्ज्योत्स्नाकरो लावणैः ॥
श्रीलोलराजसुतपण्डितभट्टनोन-
राजा(l. 18)त्मजो विवरणेन स जोनराजः .
सर्गं सुखं व्यधित सप्तममत्र पृथ्वी-
राजाख्यराजवि(l. 19)जयाभिधंकाव्यराजे ॥
पृथ्वीराजविजयविवरणे सप्तमसर्गः ॥(l. 20)
-- 1 Ms. राजा°. 2 Ms. सु°. 3 Ms. व्योम°. 4 Ms. प्रेयसांसुप°. 5 Ms. Copy
leaves space between सु° and °प°, and before °ये but no letter seems missing.
6 Ms. °रजः. 7 Ms. वा°. 8 Ms. °वे- 9 Ms. °जे च°.:
10 Ms. वजी. 11 Ms. व्योस°. 12 Ms. °त्सिज्यो°. 13 Ms. °द°.

[ अष्टमः सर्गः ]
अथ शब्दगुणं व्योम सत्यमित्यवदन्निव •
सङ्गीतप्रसङ्गेन पुरन्दरपुराङ्गनाः ॥
अ(l. 21)थाप्सरसो¹ गीतातिशयेनाकाशं शब्दगुणं सत्यमित्यकथय-
'न्निव ॥ 1.
दिव्यदुन्दुभिजीमूत(l. 22)————भाविनी •
पुष्पवृष्टि[र]रोचिष्ट किञ्जल्कतडिदुज्ज्वला ॥
दिव्यदुन्दुभिरेव जी(l. 23)••••••••र्नी तथा किञ्जल्क एव तडि-
त्तयोज्ज्वला पुष्पवृष्टिरशोभतं ॥ 2.
पुष्पवर्ष(l. 24)मिलद्दिव्यभृङ्गपक्षत्समीरैः •
[प्रमृ]ष्टानीव यान्ति स्म दिङ्मुखानि प्रसन्नताम् ॥(l. 25**5ᵇ)
पुष्पवर्षे मिलन्तो ये दिव्यभृङ्गास्तेषां पक्षवातेन प्रमृष्टानीव दिङ्मुखानि
प्रसादं प्रापुः ॥ (l. 1) 3.
ईत्यन्तं कुलकम् ॥
सनाथां पृथिवीं मत्वा राजपुत्रस्य जन्मना •
रजोपि पस्पृशुस्तस्यास्त्रासा(l. 2)दिव न मारुताः ॥
राजपुत्रेण जातेन सस्वामिकां⁵ पृथ्वीं⁶ संभाव्य भयादिव वायवो रजो-
पि भूमेर्न [प](l. 3)स्पृशुः ॥ 4.
अकाण्डे न प्रवेष्टव्यं प्रजास्विति हविर्भुजा •
मृत्युनैर्यम्यतेवार्चिःकराग्रैर्दक्षिणासु(l. 4)खैः ॥

1 Ms. °प्सरो. 2 Ms. पु° to °त lc. under l. 25. 3 Ms. has पृ. on margin.
4 See verse 10 below. 5 Ms. स्वस्मां, 6 Ms. °ष्ट पृथ्वी lc. under l. 3.

१६२ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्.
भवता प्राणिषु प्रवेशोसमये न कार्य इत्यग्निना दक्षिणाग्रैर्ज्वालाहस्तै-
र्निषिद्ध(l.5) इव . यमस्य दक्षिणाशापतित्वाज्ज्वालानां दक्षिणाग्राणां निषे-
धकत्वमुचितम् ॥(l.6) 5.
स्ववंशयमेलकोत्कर्षं पश्यन्तौ शशिभास्करौ .
यशःप्रतापवैशद्यदीप्तिपात्रीबभूवतुः ॥(l.7)
निजकुलजातयोस्संगमेनोत्कर्षं पुंत्त्रजन्मक्षणं पश्यन्तौ यशःप्रतापा-
भ्यामिव वैशद्यकीर्त्योः पात्रीबभूवतुः ॥(l.8) 6.
गुणवद्भिर्वृता लक्ष्मीः पद्मैरस्मत्प्रसूतिभिः .
इति वैमल्यमाजग्मुरव्याजं सलिलाशयाः ॥(l.9)
अस्मज्जातैर्गुणिभिः पद्मैश्च 'श्रीर्वृतेतीव सरांसि वैमल्यं गुणं प्रापुः ॥ 7.
विभाव्य स्वामिनः प(l.10)त्नीं समुत्पन्नजगन्निधिम् .
भूरप्यसूययेवाभूद्रोरोद्भिदुरशेवधिः ॥
समुत्पन्नो जग(l.11)न्निधिर्विष्णुर्यस्यास्तां महिषीं विमृश्य स्पर्धयेव
भूरपि प्रकटीकृतहेमकुम्भाभूत्(l.12) . हेमकुम्भप्रादुर्भावोक्तिर्बालरक्षणौ-
चित्यादित्यर्थं संगच्छते ॥ 8.
धर्मकर्मक्रियाविघ्न(l.13) हरे जाते नृपात्मजे .
प्रसेदे यजमानानां न केषामन्तरात्मना ॥
यज्ञादिविघ्नहरे(l.14) पुत्रे जाते सति सर्वेषां याज्ञिकानां चित्तेन प्रसादः
प्राप्तः तज्जन्मना चेतः प्रसन्नमभू(l.15)दात्मनः प्रसन्नत्वादिति भावः ॥ 9.
इति विष्णुमयं मूर्त्तिभेदं मानुषतां गतम् .
मत्वेव दे(l.16)वदेवस्याप्यनन्दन्ताष्टमूर्तयः ॥
1 Ms. °क्षाग्रं. 2 Ms. °कमु°. 3 See Supra, Canto I. 34. 4 Ms. lc.
under lc. 7. 5 Ms. दीप्त्योः on margin. 6 Ms. °तैयु°. 7 Ms. श्रीवृ°.
8 Ms. lc. under l.10 9 Ms. र्गणि°.

अष्टमः सर्गः . १६३
हरिमवतीर्णं मत्वाष्टमूर्त्तेरष्टौ मूर्त्तयोतुष्यन्निवेत्थम् .(1.17) क्षित्यादीनां
रजोभावादावानन्दोत्रेक्षणम् ॥ 10.
नृत्यन्तीनां सुरस्त्रीणां त्रुट्यद्भिर्हारदाम(1.18)भिः .
जेतुं मरुत्तसम्राजं मुक्तावर्ष इवाभवत् ॥
नृत्यवशाच्छिन्नैर्हारैर्हेतुभिर्मुक्ता(1.19)वर्षे मरुत्तं राजानं जेतुं जितं कर्तु-
मिवाभूत् . अन्तर्भावितएवार्थोत्र जयतिः ॥ 11.
प्रक्रान्त(1.20)मित्याद्यष्टाभिः कुलकम् ॥
आहृतैर्व्योमगङ्गातो वातेन कनकाम्बुजैः .
नृत्तप्रवृत्तनागा(1.21)रिभ्रष्टपक्षाङ्किता इव ॥
आकाशगङ्गातो वातेनानीतैस्सुवर्णपद्मैर्हेतुभिर्नृत्यद्गरुडपतत्पक्ष-
भूषिता इव ॥ 12.
स्वनितेन मृदङ्गानामप्सरो[नृत्त]योनिना .
लक्ष्मीमहोत्सवोत्साहगर्जदैरावता इव ॥
अप्सरसां नृत्ते जातेन मृदङ्गशब्देन हेतुना श्रीमहोत्सवे उत्साहेन
गर्जन्तै(1.1)रावणो यासु . पत्युरवतारान्महोत्सवः . स्त्रियो हि भोगलम्पट-
त्वाद्भर्त्तारमनेकरूपमिच्छन्ति .(1.2) ऐरावणस्य गर्जनं लक्ष्म्या गजवाह-
त्वात् ॥ 13.
नृत्यद्देववधूवक्त्रगलद्धर्माम्बुशीकराः .
पृथिवीं(1.3) सुधया सेक्तुं प्रवृत्तेन्दुंशुता इव ॥
नृत्यन्तीनामप्सरसां मुखेभ्यो गलन्तो घर्मकणा यासु ताः(1.4) भूमि-
ममृतेन सेक्तुं वर्षितुं प्रवृत्तानीन्दुशतानि यासु ता इव ॥ 14.
1 One verse missing. See Notes. 2 Ms. °त्तमांसाज्यां. 3 Sic. It
should be प्रक्रान्तमेवमष्टाभिरित्यन्तं for there are 10 verses, not 8. 4 Ms. °रिभ्रं°.
5 Comm. °वषा. 6 Ms. °वृत्तेन्दु°. 7 Ms. भुमिं.
२५

१६४ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्.
उत्सवालोकनायातब्रह्महं(l.5)सपरिच्युतैः .
पक्षांशैर्विगलत्पूर्वराजकीर्त्तिच्छटा इव ॥
उत्सवस्य वीक्षणार्थमागतस्य(l.6) ब्रह्मणो हंसेभ्यः पतितैः पक्षरुहैर्हे-
तुभिः पतन्ती पूर्वराजानां कीर्त्तिच्छटा याभ्यः . तत्कीर्त्यपेक्ष(l.7)या पूर्व-
राजकीयैर्बैलप्त्वाद्विगलन्म् ॥¹ 15.
ध्वनिभिर्दिव्यशङ्खानामसंसंख्यैर्मुखरीकृताः .
स्वं(l.8)कुल्यैः² पाञ्चजन्यस्य³ गीयमानगुणा इव ॥
अगणितदिव्यशंब्दसुखराः पाञ्चजन्यस्य वं(l.9)श्यैर्हरेर्गुणा गीयमाना
यासु ॥ 16.
अनभ्रवर्षपुष्पैस्तैः⁵ प्रसवद्भिरसहस्रधा .
पटवास(l.10)कषायात्तचन्द्रांशुक्लुषा इव ॥
[L13

अष्टमः सर्गः . १६५
प्रसृतैर्मृगशीर्षस्य चन्द्रंशुद्धान्तसीमनि .
स्वगीतपरगीताभ्यामानन्दाश्रुभि(l. 17)रुक्षिताः ॥
चन्द्रावरोधेषु निजगीतेन परगीतेन च निर्गतैर्मृगशीर्षस्य हर्षबाष्पै(l. 18)-
स्सिक्ताः ॥ २०.
प्रमोदाश्रुप्रवाहेण देवानां क्षालिता इव .
अतिप्रसन्नतां जग्मुर्गलत्क(l. 19)लिमला दिशः ॥
देवानां हर्षबाष्पस्रोतसा धौता इव दिशो गलत्केलिमलो याभ्यस्ताः
(l. 20)[प्रसा]दं प्रापुः ॥ २१.
प्रक्रान्तमेवमष्टाभिर्दिक्पालैः प्रमदोत्सवम् .
सुरैस्तद्वीर्यपिण्डस्य नृ(l. 21)[प]तिर्निर्व्वाहयत् ॥
एवं लोकपालैरारब्धं पुत्रस्य संबन्धिनमुत्सवं तेषां लोकपालानां(l. 22
**56⁵)वीर्यस्य पिण्डस्य रीशेः पुत्रस्य राजा समापयत् . पिण्डस्य चाज्ञा-
ज्ञानि⁷ ॥ २२.
[अदेयमपि यत्] प्रादादनर्थिभ्योपि पार्थिवः .
अशो(l. 1)धयदृणं पित्र्यमिति किं नाम कौतुकम् ॥
अदेयं छत्रचामराद्यप्ययाचद्भ्योपि राजादात्(l. 2) पितॄणामृणमशोधय-
दिति नाश्चर्यम् . पितरो ह्यर्थिनः पितॄणां चर्णशुद्धिरवश्यं कार्या. अ(l. 3)यमर्थः
'ऋणमस्मै संन्नमतीति⁸ वाक्यात्पुत्रे जाँते पितॄर्ऋणान्मुक्तिः पित्रा गृहीतं च
ऋणं(l. 4) पुत्रश्शोधयतीत्यथान्तररशितम् (?) ॥ २३.
ददाने नृपतौ रत्नचामीकरकरम्बकम् .
विमुक्ति(l. 5)मौक्तिकमायैरपि बद्धैरवाप्यत ॥
1 Ms. ᵒतैर्मृगᵒ. / 2 Ms. चन्दᵒ. 3 Ms. ᵒकल्कᵒ. 4 Ms. ᵒभिनिरᵒ.
5 Ms. पृ on margin. 6 Ms. राशिः. 7 ᵒस्य, ᵒत्रस्य, पिण्डस्य चाक्षाज्ञानि lc.
above l. 1; पुंᵒ lc. under l. 1. 8 ऋणमस्मिन् संनयति Aitareya Br. 7.13.4,
Shānkhāyana Shr. Sutra, 15.17. 9 Ms. ᵒत्रेयाते. 10 Is it ᵒत्यथान्तर-
मथितम् (!)? The figure 18 अर्थापत्ति-

रोहणसागरैः . अशक्यं निधिनाथे(l.11)न कोशाध्यक्षत्वमीयुषा ॥Wait, look atप्राप्तैर्मरोहणसागरैः: Wait, is it प्राप्तैर्मेरु रोहणसागरैःorप्राप्तैर्मेरु°? In the image: प्राप्तैर्मेरु रोहणसागरैः- there is a space, orप्राप्तैर्मेरु रोहणसागरैःorप्राप्तैर्मेरु°? Wait, मेhas an e-matra,रुhas a space beforeरोहण? Look at line 10: असाध्यं कोशतां प्राप्तैर्मेरु रोहणसागरैः .Wait, footnote 8: "8 Ms. °प्राप्य° corrected to °स्साध्य°." Footnote 9: "9 Ms. प्राप्ते lc. on margin." Footnote 6: "6 Ms. °तैमे°." Footnote 7: "7 Ms. °दिभि°." Wait,प्राप्तैर्मेरु-> footnote 6 is onप्राप्तैर्मेरु! "6 Ms. °तैमे°." Line 10: असाध्यं कोशतां प्राप्तैर्मेरु रोहणसागरैः .`
Wait, at

अष्टमः सर्गः . १६७
स्वप्रकर्षपरीक्षार्थमुपदिष्टमिव श्रिया .
निर्माय पृथिवीपालः पु(l.18)त्रजन्ममहोत्सवम् ॥ 29.
पृथ्वीं पवित्रतां नेतुं राजशब्दं कृतार्थताम् .
चतुर्वर्णधनं नाम पृ(l.19)थ्वीराज इति व्यधात् ॥
स्वमाधिक्यं दर्शयितुं लक्ष्म्येवोपदिष्टं पुत्रजन्ममहोत्सवं कृत्वा रा-
(l.20)जा भूमिं पवित्रयितुं राजशब्दं च चरितार्थतां नेतुं पृथ्वीराज इति
चतुरक्षरं पुत्रनामाकरोत् ॥ 30.
पूर्णैः पुण्यैस्तमुत्सङ्गे कृत्वा कारणमानुषम् .
पूर्णपुण्यायमवद्धात्री पवित्रत्वमवाप च ॥
म्लेच्छवधेन कारणेन मानुषं तं पृथ्वीराजं पूर्वपुण्यैरगण्यैरङ्क•••••••
•••(l.23*)••••••••••••पूता चाभूत् ॥ 31.
यथाकामार्पितार्थित्व

१६८ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्
गौरस्य स्तनस्य चूचुकमास्ये गृ(l. 7)ह्णन्त्स हृच्छल्यं कलङ्कं चन्द्रस्यो-
द्धरन्निवाशोभतं . स्तनश्चन्द्रत्वेन चूचुकं कलङ्कत्वेन संभावितम् .(l. 8) मुख-
मिति पाठो न तथार्थः ॥ ३४.
तस्य धात्रीकुचाज्जातु कुङ्कुमं वदनं विशत् .
गाढतां शा(l. 9)रदादेशानुरागं हृदयेनयत् ॥
धात्रीस्तनान्मुखं प्रविष्टं कुङ्कुमं कर्त्तृ शारदादेशे(l. 10)नुरागं मूर्त्तता-
मिव चित्ते नीतवान् ॥ ३५.
वंशशुक्त्युद्भवान्धात्रीहारमुक्तामणीन्स्पृशन् .
गि(l. 11)रिसागरसारस्य ग्राहित्वं तत्करोग्रहीत् ॥
वंशाच्छुक्तेश्चोत्पन्नान्धात्रीहारमणीन्स्पृशंस्त(l. 12)त्करोद्रिसमुद्रसारग्रा-
हित्‍वं गृहीतवानिव . स्तन्यपाने हि कण्ठभूषणानिरोधो बालानां स्व(l. 13)-
भावः ॥ ३६.
ताम्रपर्णीव तद्धात्री स्तनयोस्संनिधिं व्यधात् .
मौक्तिकानीव निर्यान्ति वदनाद्व(l. 14)दतोस्य यत् ॥
तद्धात्री स्तनविषये ताम्रपर्णीव संनिधानमकरोत् यतो वदतोस्य
मुखा(l. 15)न्मुक्ताफलानीव निर्गच्छन्ति . अव्यभिचारगतार्थत्वादनुपात्ते
वचनरूपे विषये मुक्तानां((l. 16) विषयित्वम् . वदतस्सेति(?) पाठ
आर्षः ॥ ३७.
अव्यक्तवर्णया तस्य भाविन्या शुद्धवर्णया .
स(l 17)रस्वत्या च लक्ष्म्या च मुखपद्ममचुम्ब्यत ॥
वर्णशब्दोक्षराणां यशसश्च वाचकः . बा(l. 18)ल्येनाव्यक्तवर्णया पुरत-

1 Ms. °शोभत lc. under l. 8. 2 Correct नीतवत्. 3. Ms. °गृही°.
4 cf. 33 above. 5 Ms. °दने°.

अशुद्धवर्णाया भविष्यन्त्या सरस्वत्या लक्ष्म्या च तस्य मुखपद्मं चुम्बितम्
(l.19). सरस्वत्या मातृत्वल्लक्ष्म्याः प्रियात्वाच्चुम्बनमुचितम् ॥ ३८.
अव्यक्ता न तथा भाति न व्यक्तापि त(l 20)[था] यथा .
व्यक्ताव्यक्तेन रूपेण रुरुचेस्य सरस्वती ॥
अतिबाल्येनाव्यक्ता बाल्यातिक्रमे च(l.21) व्यक्तास्य वाङ्न तथा भाति
यथा किञ्चिद्व्यक्तेन रूपेण वाक्शुशुभे . रुरुचेति पाठ आंर्षः . सर-
स्वती नदी चेत्यर्थान्तरध्वनिः . तत्पक्षे अव्यक्तं मुक्त्येकपदं परव्याप्तिकं च
व्यक्तं(l.23**³⁵) भोगैकपदमपरव्याप्तिकं चेत्यागमिकार्थं·········(l.1) 39.
[सर्वलो]केक्षणप्रिया .
रवेरिवाविशिष्टार्थकरपादा गतिक्रिया ॥
ईक्षणं दर्शनं नेत्रं च तत्र सर्वे(l.2)लोकानां प्रिया तथार्थः प्रयोजनं पदा-
र्थश्च सोविशिष्टो यस्य तत्करपादं यस्यां सास्य ग(l.3)तिः रिङ्ग[णं शुशु]भे ॥ 40.
जितराजीवलावण्ये मनोज्ञस्खलनाकुला .
मुखे व्यक्तिं ययौ तस्य(l.4) वाणी पादद्वये गतिः ॥
पद्मसुन्दरे मुखपादद्वये चास्य गतिर्व्यक्तिं गता स्खलनं वर्णान्य(l.5)-
त्यासः पतनं च तेनाकुला यतस्ततो मनोज्ञा च ॥ 41.
शुकेष्वध्याप्यमानेषु धात्रीभिस्तेन भूरिशः .
पर्वते पर्वते राम इत्याकर्ण्योन्मनायितम् ॥
पर्वते पर्वते राम इति वचनं धात्री(l.7)भिशुकेषु पाठितेषु तच्छ्रुत्वा
तेनोत्कण्ठितचित्तेन संपन्नम् . पूर्वजन्मस्मरणादिति भावः ॥ 42.
― 1 Ms. °पद्मं lc. under line 19. ― 2 Which, then, is the अनार्ष reading ?
3 Ms. पृ. रा. on margin. 4 Is it °र्थस्याप्रस्तुतस्य ध्वननम् ? 5 Ms. रत्त°.
6 Ms. सोवशि°. 7 Ms. °द्वये lc. under l. 5. 8 Ms. °तित्व्यं°.

२०० पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्.
द(l.8)शावताराभरणं कण्ठे रक्षार्थमाहितम् .
अनन्यरक्षमात्मानमशंसत्तस्य रक्षितुः ॥(l.9)
अस्य बालस्य रक्षार्थं¹ कण्ठे स्थापितं दशावतारसंज्ञमाभरणं कर्त्तु
तस्य रक्षितुरात्मा(l.10)नं नान्यस्माद्रक्षा यस्य तमशंसत् . हरेरेव दशा-
वतारत्वात् अस्य च नारायणावता(l.11)रत्वात् ॥ ४३.
त्रैलोक्यरक्षकस्यास्य किमर्थोऽस्मीति कान्तिमान् .
स्वेनैव स्वं जहासेव कण्ठे व्या(l.12)घ्रनखाङ्कुरः ॥
त्रिभुवनरक्षितुरस्यास्मि निष्प्रयोजन इत्यतो व्याघ्रनखो दीप्तिसारा-
(l.13)त्मनैवात्मानमहसदिव ॥ ४४.
चूडाकरणसंस्कारसुन्दरं तन्मुखं बभौ .
पाश्चात्यभागसंक्रा(l.14)न्तलक्ष्ममेव शशिमण्डलम् ॥
पश्चाद्भागे सकलङ्कमिन्दुबिम्बं तन्मुखं चूडाकर्म(l.15)शोभनं बभौ ॥ ४५.
अत्रान्तरे पुनर्देवीवपुः ³प्रैक्षत पार्थिवः .
स्वंमदृष्टभुजगेन्द्रभोगा(l.16)न्त्येव पाण्डुरम् ॥
राजा देवीगात्रं स्वप्ने दृष्टस्याहिराजस्य भोगकान्त्येव पाण्डु पुनरप-
श्यत्(l.17) ॥ ४६.
प्रसूतपृथिवीराजा देवी गर्भवती पुनः .
उदेष्यत्कुमुदा फुल्लपद्मेवं सरसी बभौ ॥(l.18)
जनितपृथिवीराजनामपुत्रा पुनर्गर्भिणी देवी बभौ उदेत्स्यत्समानकैरवा
फुल्लपद्मेव(l.19) सरसी ॥ ४७.
अन्तर्वत्नी विशेषेण देवी पुत्रेण पिप्रिये .
ज्येष्ठात्तुष्टात्तित्संस्कारं गर्भस्थेनेव पाडिता ॥
¹ Ms. ॰र्थं माहितस्या॰. ॰माहित corrected to .कण्ठे. ² See VII. 22.
³ Ms. ॰थै॰. ⁴ Ms. ॰दत्व॰.

अष्टमः सर्गः . २०१
सगर्भा महिषी तेन पुत्रेणाधिकमतुष्यत् गर्भस्थितेन पुत्रेण ज्येष्ठ-
•••••शिक्षितेव ॥ 48.
माघस्याथ तृतीयास्यां सितायामपरं सुतम् .
प्रसादमिव पार्वत्या मूर्त्तं परमवाप सा ॥
मूर्त्तं गौर्याः प्रसादमिव सा द्वितीयं पुत्रं गौरीतृतीयास्यामवाप-
[त्] ॥ 49.
――(l.23*)――――――――― .
――――पदानां यत्कृतार्थत्वाय पस्पृशे ॥
यु(l.1)द्धेष्वस्य हस्तिदलनलीलां भविष्यन्तीं जानतेव हरिराजनाम्नायं
स्वस्य कृतार्थत्वाये(l.2)व स्पृष्टः . हरिराजो हि हस्तिमर्द्दनः ॥ 50.
उष्णशीतलयोर्मध्ये पावनं ज्येष्ठमाधयोः .
सोमे(l.3)श्वरसुवोजन्म वह्निगङ्गाम्भसोरिव ॥
सोम उमासहित ईश्वरः सोमेश्वरो राजा च तद्भवोर्ग(l.4)णेशकुमार-
यो राजपुत्रयोश्वोष्णशीतयोर्ज्येष्ठमाधयोर्मध्येऽग्निगङ्गाजलयोरिव जन्म पाव-
नमभूत् ॥(l.5) 51.
निदाघमाघजन्मभ्यां पीर्त्वा(?) तीव्रत्वमाययौ .
ताभ्यामातपशीताभ्यामिव प्रत्यर्थिकर्णयोः ॥(l.6)
निदाघे माघे च जन्म ययोस्ताभ्यां राजपुत्राभ्यामातपशीताभ्यामिव
वैरिकर्णयोः पीर्त्वा(l.7) तीव्रत्वं प्रापत् ॥ 52.
अथ भ्रातृम्यत्याभ्यां सनाथां जानता भुवम् .
जग्मे विग्रहराजेन कृतार्थेन शि(l.8)वान्तिकम् ॥
1 Sic. 2 Ms. गो°. 3 Ms. ॰जापु°. 4 Ms. ॰वाभू°. जन्म पावनं lc. on
margin. 5 Sic. Is it पीडा ?
२६

२०२ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्
ताभ्यां भ्रातृपुत्राभ्यां रक्ष्यमाणां भूमिं जानता विग्रहराजेन कृतकृ-
त्येन सता शि(l.9)वसमीपं प्राप्तम् ॥ ५३.
सुतोप्यपरगाङ्गेयो निन्येस्य रविसूनुना •
उन्नतिं रविवंशस्य पृथ्वीराजे(l.10)न पश्यता ॥
वीरत्वब्रह्मचारित्वाभ्यां द्वितीयो भीष्मो विग्रहराजस्य पुत्रो यमेन
नीतः पृथ्वी(l.11)राजेन हेतुनार्कवंशस्यौन्नत्यमिव पश्यता ॥ ५४.
कैलासं जगुषो यातं पश्चाद्विग्रहसूनुजः •(l.12)
कविबान्धव इत्यंकं² भूमावशरणं पदम् ॥
मृतस्य विग्रहराजस्य पश्चात्कविबान्धव इत्येवं³(l.13) पदमशरणं यातं
सम्पन्नम् ॥ ५५.
प्रत्यानेतुमिवाकाण्डे पूर्णोपि सकलैर्गुणैः •
पितृवैरि(l.14)तनुजोपि प्रतस्थे पृथिवीभटः ॥
विग्रहराजं प्रत्यानेतुमिव गुणवान्पृथ्वीभटोपि प्रस्थितः ॥(l.15) ५६.
मुक्तेति सुधवावंशं गलत्पुरुषमौक्तिकं •
देवं सोमेश्वरं द्रष्टुं राजश्रीरुदकण्ठत ॥
गलन्ति(l.16) पुरुषा एव मौक्तिकानि यत्र तं सुधवावंशं त्यक्त्वा राज-
लक्ष्मीस्सोमेश्वरं द्रष्टुमुत्कण्ठिताभूत् ॥ ५७.
आत्म(l.17)जाभ्यामिव यशःप्रतापाभ्यामन्वितः •
सपादलक्षमानिन्ये महामात्यैर्महीपतिः ॥
यशःप्र(l.18)तापाभ्यामिव पुत्राभ्यां सहितो राजा⁴ महासचिवैस्सपा-
दलक्षनामानं देशमानीयः ॥ ५८.
1 Ms. °स्यो°. 2 Ms. °त्यर्कं. 3 Ms. °व. 4 Ms. सहा°,

२०४ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्.
ध्वंसितानां शैलकोट्टानां गणनाप्रतिनिधी(1.6)निव यान्प्रासादांस्तत्र
नगरेमजोकरोत्तेषां मध्ये यूथनाथमिव संसाररोगभेषजं वैद्यना(1.7)थस्य
प्रासादं प्रजाहितोकरोत् ॥ ६५.
दंचे¹ हरिहयेनेव शुद्धरीतिमये हरौ .
प्रतिष्ठां ल(1.8)म्भितस्तत्र शुद्धरीतिमयः पिता ॥
रीतिर्धातुविशेषः . तत्प्रकृतौ हये सूर्येणेव दत्ते शुद्धरीतिः(1.9) शुद्धा-
चारश्च पिता तेन प्रतिष्ठापितः ॥ ६६.
पितुः² रीतिमयस्य रीतिवाहारूढस्य प्रतिष्ठापि(1.10)तस्याग्रे रीतिमयं
स्वात्मानं प्रतिष्ठाप्य राजा स सर्गे त्रिधा रीतिमयं कविरिवाकरोत् . क-
वि(1.11)पक्षे गौडीवैदर्भीपाञ्चाली चेति तिस्रो रीतयः ॥ ६७.
एकस्थाने प्रतिष्ठाप्य ब्रह्मविष्णुम(1.12)हेश्वरान् .
त्रिपूरुषमिव श्राद्धं धन्यो निर्मितवान्पितुः ॥
एकस्मिन्स्थाने ब्रह्मादींस्त्रीन्देवा(1.13)न्प्रतिष्ठाप्य पितुस्त्रिपुरुषं श्राद्धमिव
सोकरोत् . प्रतिष्ठाप्येत्यविवक्षितपूर्वकालम् ॥(1.14) ६८.
कृते यथेष्टफलदे तेनायतनपञ्चके .
सुरद्रुममदं³ जेग्ये मेरोग्जयमेरुणा ॥
तेन रा(1.15)ज्ञा⁴ प्रासादपञ्चके कृते सत्यजयमेरुदुर्गेण मेरोर्मदो
जितः अभिलषितफलदायि(1.16)त्वात् ॥ ६९.
तन्निर्मितसुरागारैर्ग्रामैर्गर्ज्ञानकादिभिः .
अल्पावशेषवास्तव्या मन्ये जज्ञेमरा(1.17)वती⁵ ॥
1 Ms. दन्ते. 2 No verse corresponding to this comm. The 1st, 3rd
and 4th lines can be restored—पितू रीतिमयस्याग्रे ॰॰॰॰॰॰राजा सर्गे त्रिधा रीतिमयं कवि-
रिवाकरोत् ॥ 3 Ms. ॰समो. 4 Ms. राज्ञः. 5 Ms. राज्ञेमं॰.

तेन निर्मितानि सुरागाराणि येषु तैर्गङ्गानकादिभिर्न्नामैर्हेतुंभिरमरावती
अल्पेवशेषा(l. 18) वास्तव्या देवा यस्यामिति जाने . अमरावतीतोप्यत्राधि-
कगुणत्वादिति भावः ॥ 70.
ऋणशुद्धिं(l. 19) विनिर्माय निर्माणैरीदृशैः पितुः .
तत्वरे दर्शनं कर्तुं परलोकजयी नृपः ॥
देव[लयनि](l. 20)र्माणैः पितुः ऋणं शोधयित्वा पितुर्दर्शनं कर्तुं
परलोकं जितवान्राजात्वरत् ॥¹ 71.
ए[काकिना हि](l. 21) मत्पित्रा स्थीयते त्रिदिवे कथम् .
बालश्च पृथिवीराजो मया कथमुपेक्ष्यते ॥ 72.
[इतीवास्या(l. 22*)भिषिक्तस्य रक्षार्थं व्रतचारिणीम् .
स्थापयित्वा निजां देवीं पितृ(?)]भक्त्या दिवं ययौ ॥
मत्पित्रा केवलेन स्व(l. 1)र्गे कथं स्थीयते कथं च बालः पुत्रो मया
[उपेक्ष्य]ते इत्यत इवाभिषिक्तस्य पुत्रस्य रक्षार्थमिव व्र(l. 2)तानुष्ठायिनीं
देवीं स्थापयित्वा पितृभक्तस्स स्वर्गमगात् ॥ 73.
तं पृथ्वीभटपर्यन्ताश्चाहमानपुर(l. 3)स्सराः .
आदित्यद्युतयस्सर्वे प्रत्युज्जग्मुर्महीभुजः ॥
सर्वेपि स्ववंश्यास्स्वर्गे तं प्रत्युद्गताः ॥(l. 4) 74.
तेषामेकतमं मध्ये नापश्यत्पितृवैरिणम् .
कचिदप्यन्धतामिस्रे मग्नं व्रीडावशादिव ॥
तेषां म(l. 5)ध्ये एकं पितृवैरिणमेव स नापश्यत् . काप्यन्धतामिस्रे
लज्जयेव मग्नम् ॥ 75.
1 Ms. ᵒहेतुभि˚ lc. under l. 18.

२०६ \quad\quad\quad\quad\quad\quad\quad\quad\quad पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्.
पुरः प्रदक्षिणं चक्रे(l.6) तस्य प्रत्युद्गतो वृषा .
सर्वाङ्गसङ्गिनीर्दृष्टीर्नेष्यन्निव कृतार्थताम् ॥
सर्वाङ्गेषु सङ्गिनीर्दृष्टी:(l.7) कृतार्थतामिव नेतुमस्य प्रदक्षिणमिन्द्रोक-
रोत् . प्रदक्षिणेन हि पश्चात्स्था अपीन्द्रदृष्टयः(l.8) पश्यन्ति ॥ \quad 76.
यावज्जङ्गम कैलासमारोहति सुरद्विपम् .
तावत्कैलासमेवैष निन्ये शङ्कर(l.9)किङ्करैः ॥
जङ्गमं कैलासमैरावणं स यावदारुरुक्षति तावद्गणैः कैलासमेव नीतः ॥ 77.
उभौ(?) (l.10)विशत एवास्य रुद्राद्रिमुदपद्यत .
स्वपुत्रभूपदायादकन्दर्पजयि लोचनम् ॥
पृथ्वीराज(l.11)प्रतिमल्लकामजेतृ नेत्रं कैलासं प्रविशतोस्योत्पन्नम्