प्रतिमानाटकम् (महाकवि भास - विमला संस्कृत-हिन्दी टीका एवं सविस्तार व्याख्या सहित)

( 76 )

शब्दार्थ—तत्रभवान् = श्रीमान् । समाश्वसिहि = धीरज रखिए ।
परामृशतः = सहलाती है । ईदृग्विधाः = इस प्रकार के । पुरुष विशेषाः =
लोकोत्तर पुरुष । ईदृशीमापद = ऐसे दुःख को । विधिः = भवितव्यता ।
अनतिक्रमणीय = अनुलंघनीय । बालाके = हे बालाकि (यह कञ्चुकी का
नाम है) । शून्यं = सूना । भग्नः = टूट जाना । नेतुं = ले जाने के लिए ।
कालेन = यमराज के द्वारा । प्रेषितः = भेजा गया । वाताः = हवाएँ ।
तटाकपरिवर्तिन. = तालाबों पर चलने वाली । हित्वा = छोड़ कर । जात-
बाष्पाकुलाक्षाः = आंसुओं से व्याकुल नेत्रों वाले । चिन्तादीनाः = चिन्ता से
आर्त बने हुए । शोक सन्तप्तदेहा. = दुःख से पीड़ित शरीर वाले । विक्रोशन्तम्
= विलाप करते हुए । गर्हयन्ति = निन्दा कर रहे है । दुहिता = पुत्री ।
हतपितृकम् अभागे पिता को । आसन्नमरण = जिसकी मृत्यु पास मे है ।
सकलजनशोकार्णवकरम् = पूरे लोक के लिए दुःख रूपी सागर के उत्पादक ।
भाषिष्ठाः = कहे । द्रक्ष्यसि = देखोगे । अयुक्त = अनुचित । अपि = क्या ।
परिखिद्यते = दुःखी होती है । अवालचरित्रा = प्रौढ आचरण वाली । सहधर्म-
चारिणी = पत्नी । आलपति = कहती है ।
अन्वय—यदि रथः शून्य प्राप्तः, मम मनोरथः भग्नः । नूनं दशरथं
नेतुं कालेन रथ प्रेषित. । (११)
अन्वय—वने तटाकपरिवर्तिनः वाताः धन्याः खलु ये वनं विचरन्तं
राम यथामुख स्पृशन्ति । (१२)
अन्वय—एते भृत्याः रामे स्नेहात् जातवाष्पाकुलाक्षाः चिन्तादीनाः
शोकसन्तप्तदेहा. स्वानि कर्माणि हित्वा विक्रोशन्तं पार्थिव गर्हयन्ति । (१३)
अन्वय—प्रियसुत ! ते ज्येष्ठ सुतः राम. क्व ? सा गुरुजने निरतिश-
यक्तिः विदेहानां भर्तुः दुहिता क्व ? सौमित्रि. वा क्व ? किं ते सकलजन-
शोकार्णवकरम् आसन्नमरण हतपितृकं मा किमपि आहुः । (१४)
हिन्दी अर्थ
(प्रवेश करके)
काञ्चुकीय महाराज की जय हो । ये श्रीमान् सुमन्त्र आए हैं ।
राजा— (अचानक उठ कर, प्रसन्नतापूर्वक) क्या राम के साथ ?
काञ्चुकीय—नहीं, रथ के साथ ।