प्रतिमानाटकम् (महाकवि भास - विमला संस्कृत-हिन्दी टीका एवं सविस्तार व्याख्या सहित)

( 71 )

सल्या – (सरुदितम्) अलमिदानीं महाराजोऽतिमात्रं सन्तप्य
परवशमात्मानं कर्तुम् । ननु सा तौ च कुमारौ महाराजस्य
समयावसाने प्रेक्षितव्या भविष्यन्ति ।
राजा – कौ त्व भोः !
कौसल्या – अस्रिग्धपुत्रप्रसविनी खल्वहम् ।
राजा – कि कि सर्वजनहृदयनयनाभिरामस्य रामस्य जननी त्वमसि
कौसल्या ?
कौसल्या – महाराज सैव मन्दभागिनी खल्वहम् ।
राजा – कौसल्ये ! सारवती खल्वसि । त्वया हि खलु रामो गर्भे
धृतः !
अहं हि दुःखमत्यन्तमसह्यं ज्वलनोपमम् ।
नैव सोढुं न संहर्तुम् शक्नोमि मुषितेन्द्रियः ॥ (६)
राजा – (सुमित्रां विलोक्य) इयमपरा का ?
कौसल्या -- महाराज ! वत्सलक्ष्मण- (इत्यर्धोक्ते)
राजा – (सहसोत्थाय) क्वासौ क्वासौ लक्ष्मणः ? न दृश्यते । भोः
कष्टम् ।
(देव्यौ ससम्भ्रमुत्थाय राजानमवलम्बेते)
कौसल्या – महाराज ! वत्सलक्ष्मणस्य जननी सुमित्रेति वक्तुं
मयोपक्रान्तम् ।
राजा – अयि सुमित्रे !
तवैव पुत्रः सत्पुत्रो येन नक्तन्दिवं वने ।
रामो रघुकुलश्रेष्ठश्छायेवेवानुगम्यते ॥ (१०)
शब्दार्थ- यथानिर्दिष्ट = जैसा कहा गया है । नयनाभिराम = नेत्रों
को सुन्दर लगने वाले । सलक्षणसर्वगात्र = अच्छे लक्षणो से युक्त पूरे शरीर
वाले । साध्वि = हे पतिव्रते । पतिस्थितचित्तवृत्ते = पति मे विद्यमान मन की
भावना वाली । बत = हाय । तनूजाः = सन्तान । चित्रम् = आश्चर्यजनक ।
विमुक्तस्नेहम् = प्रेम को छोड़ने वाले । गर्हितः = निन्दित । अयशोभाजनं =
बुराई का पात्र । प्रयच्छत = दो । मे = मुझे । प्रतिवचनम् = उत्तर । कौसल्या-
मातः = राम । सत्यसन्ध = अवितथ प्रतिज्ञा वाला । जितक्रोध = कोपावेग को