प्रतिमानाटकम् (महाकवि भास - विमला संस्कृत-हिन्दी टीका एवं सविस्तार व्याख्या सहित)

( 39 )
गच्छ, त्वमपि महाराजवचनेनार्यपुरोहितं यथोपचारेण त्वरय ।
(अन्यतो गत्वा) सारसिके ! सारसिके ! संगीतशालां गत्वा नाट-
कीयानाविज्ञापय कालसंवादिना नाटकेन सज्जा भवतेति । याव-
दहमपि सर्वम् कृतमिति महाराजाय निवेदयामि ।
(निष्क्रान्ता)
शब्दार्थ - सन्निहितः = उपस्थित । अप्रतिहतमहारथः = अबाध गति
युक्त महान् रथ वाले । भर्तृदारकस्य = राजकुमार । राज्यप्रभावसयोग-
वारकाः = राज्य के तेज के सम्बन्ध का सम्पादन करने वाले। अभिषेकसम्भाराः=
अभिषेक का सामान । आनीयन्ताम् = तैयार किया जाए । संकलितम् =
जुटाया गया है । सव्यजनम् = चँवर के सहित । सनन्दिपटहम् = आनन्दपूर्वक
वाद्यविशेष । भद्रासनम् = मगलमय आसन । कल्पितम् तैयार है। न्यस्ताः =
रख दिए गए है । हेममयाः = सोने के बने । सदर्भकुसुमाः = डाभ घास और
फूलो के सहित । घटाः = घडे । पुष्यरथः = क्रीडा विहार के प्रयोजन का रथ ।
पौराः = नगर के लोग । सम्भ्यागताः = आ गए हैं । मंगलम् = कुशल करने
वाले । वेद्याम् = अनुष्ठान के स्थान पर । हन्त = प्रसन्नता की बात है । कृत-
कृत्याः = सफल मनोरथ वाले । रामाभिधानम् = राम नाम वाले । मेदिन्यां=
पृथ्वी पर । शशाङ्कम् = चन्द्रमा को । अभिषिञ्चता = अभिषेक करने वाले ।
त्वरता = जल्दी करो । त्वर्यते = शीघ्रता की जा रही है । सम्भवक = सेवक
का नाम । आर्य-पुरोहितम् = वामदेव आदि श्रेष्ठ पुरोहित को । यथोपचारेण=
समुचित सत्कार के साथ । सारसिके = अरी सारसिका (किसी नटी का नाम) ।
संगीतशालाम् = नाट्यशाला मे । नाटकीयानाम् = नटो को । विज्ञापय = सूचित
करो । कालसवादिना = अभिषेक के समयोचित । सज्जा = तत्पर ।
अन्वय - छत्रम् सव्यजनम्, सनन्दिपटहम्, भद्रासनम् कल्पितम्,
सदर्भकुसुमाः हेममयाः तीर्थाम्बुपूर्णाः घटाः न्यस्ताः, च पुष्यरथ; युक्तः,
मन्त्रिसहिताः पौराः सम्भ्यागताः, हि अस्य सर्वस्य मंगलम् सः भगवान्
वसिष्ठः वेद्याम् स्थितः । (३)
अन्वय- इदानीम् मेदिन्याम् रामाभिधानम् शशाङ्कम् अभिषिञ्चता
भूमिपालेन प्रजाः कृतकृत्याः कृताः । (४)
हिन्दी अर्थ
(प्रवेश करके)
प्रतिहारी—आर्य, यहा पर कौनसा कचुकी विद्यमान है ?