प्रतिमानाटकम् (महाकवि भास - विमला संस्कृत-हिन्दी टीका एवं सविस्तार व्याख्या सहित)
Pratimanatakam of Mahakavi Bhasa
महाकवि भास (व्याख्याकार: डॉ. श्रीकृष्ण कुमार) द्वारा
पृष्ठ 262, कुल 296 में से
संदर्भ में पढ़ें१६८ ] प्रतिमानाटकम्
प्रयोग हुआ है। अतः यह मिश्रविष्कम्भक है। इसके द्वारा छठे और सातवें अंक
के मध्य की घटना का बोध होता है। सीता का अपहरण होने के बाद लंका पर
आक्रमण करके राम ने रावण को मार डाला, विभीषण का राज्याभिषेक किया और
सीता को साथ लेकर, वानरों आदि के साथ पुष्पक विमान पर बैठ कर वे अयोध्या
की ओर चले तथा मार्ग में जनस्थान में ऋषियों के आश्रम में उतरे ।
-०-०-०-
(ततः प्रविशति रामः)
रामः—भोः—
समुदितबलवीर्यं रावणं नाशयित्वा
जगति गुणसमग्रां प्राप्य सीतां विशुद्धाम् ।
वचनमपि गुरूणामन्तःशः पूरयित्वा
मुनिजनवनवासं प्राप्तवानस्मि भूयः ॥२॥
[अन्वयः—समुदितबलवीर्यं रावणं नाशयित्वा, जगति गुणसमग्रां विशुद्धां
सीतां प्राप्य, अन्तःशः गुरूणाम् अपि वचनं पूरयित्वा भूयः मुनिजनवनवासं
प्राप्तवान् अस्मि ॥२॥]
हिन्दी-रूपान्तर—
(तदनन्तर राम प्रवेश करते हैं)
राम—हे लोगों !
अर्थ [श्लोक २]—बहुत अधिक बल और पराक्रम से युक्त, रावण का
विनाश करके, संसार में समग्र गुणों से विभूषित निर्मल चरित्र वाली सीता को प्राप्त
करके, अन्त में गुरुजनों के वचन को भी पूरा करके, मैं पुनः मुनियों के तपोवन में
आ पहुँचा हूँ ॥२॥
संस्कृत-व्याख्या—समुदितबलवीर्यं समुदितम् अत्यधिकमुन्नतं बलं शारीरिकं
सामर्थ्यं सेना वा वीर्यं पराक्रमं च यस्य तादृशं रावणं दशाननं नाशयित्वा समूलं वधं
विधाय, जगति अस्मिन् लोके गुणसमग्रां समग्रगुणविभूषितां विशुद्धां निर्मलचारित्रां
सीतां जानकीं प्राप्य लब्ध्वा, अन्तःशः अन्त यावत् गुरूणां गुरुजनानां पित्रादीनां वचनम्
आज्ञां चतुर्दश वर्षाणि यावत् वने वासः कर्तव्य इत्यादेशं पूरयित्वा पालनं कृत्वा भूयः
पुनरपि मुनिजनवनवासं मुनिजनानाम् ऋषीणां वनवासम् अरण्यनिवासं तपोवनं
प्राप्तवान् अस्मि समागतः अस्मि । मया प्रबलपराक्रमी रावणो हतः, विशुद्धचरित्रा
सीता पुनः प्राप्ता, गुरूणामपि वनवासस्यादेशः पूरितः । पुनश्च अहमस्मिन् मुनिजना-
ध्युषिताश्रमपदे सम्प्राप्तः । एवं सर्वप्रकारेण कृतकृत्योऽहं सञ्जातः इति रामस्य
अभिप्रायः ॥२.।