प्रतिमानाटकम् (महाकवि भास - विमला संस्कृत-हिन्दी टीका एवं सविस्तार व्याख्या सहित)

सप्तमोऽङ्कः [ १६७
जयतु भवान् जयतु । (निष्क्रान्तः) ।
(मिश्रविष्कम्भकः)
[अन्वयः—नरवर ! जय । द्वितीयः अरिः तव जेयः स्यात् । एकातपत्रा भूमिः
तव विधेया भवतु । इति अनेकैः प्रसन्नैः मुनिभिः स्तूयमानः मानवेन्द्रः विमानात्
क्षितितलम् अवतीर्णः ॥१॥]
हिन्दी रूपान्तर—
तपस्वी—किसलिये यह कह रहे हो ?
नन्दिकलक—वे निश्चय से खाते हैं ।
तपस्वी—घबराओ नहीं । ये राक्षस निश्चय से विभीषण के आज्ञाकारी हैं ।
नन्दिलक—राक्षसों में सज्जन विभीषण को नमस्कार है ।
(निकल जाता है)
तपस्वी—(देखकर) ये आदरणीय राम हैं । जो कि ये—
अर्थ [श्लोक १]—मनुष्यों में श्रेष्ठ हे राम ! आपकी जय हो । रावण के
अतिरिक्त दूसरे भी जो आपके शत्रु हों, उनको आप जीत लें । एकछत्र वाली यह
पृथिवी आपके वशवर्तिनी हो । इस प्रकार अनेक प्रसन्न मुनियों के द्वारा स्तुति किये
जाते हुये, मनुष्यों के राजा राम पुष्पक विमान से पृथिवीतल पर उतर
आये हैं ॥१॥
जय हो, आपकी जय हो ।
(निकल जाता है)
(मिश्रविष्कम्भक पूरा हुआ)
संस्कृत-व्याख्या—नरवर ! नरेषु मनुष्येषु वरश्रेष्ठ हे राम ! जय तव
विजयी भवतु । त्वं सर्वोत्कृष्टरूपेण वर्तसे इत्यर्थः । द्वितीयः रावणपेक्षया यः कश्चिद्
अन्योऽपि तव ते अरिः शत्रुः वर्तते स जेयः तव शक्त्या पराभवितुं योग्यः स्यात्
'भवेत् । एकातपत्रा एकमेव आतपत्रं राजछत्रं यत्र तथाभूता एकराजाधीना इयं भूमिः
धरणी तव विधेया वशवर्तिनी भवतु । तवैकस्यैव राज्ञः आधिपत्ये स्थिता भूमिः
भवतु तत्रत्याश्च सर्वे लोकास्ते विधेयाः भवन्तु । इति अनेन प्रकारेण अदेकैः बहुभिः
मुनिभिः ऋषिभिः स्तूयमानः वन्द्यमानः, रावणवधसन्तुष्टैः अत एव रामदर्शनप्रसन्नैः
मुनिभिः प्रशस्यमानः मानवेन्द्रः मानवानां मनुष्याणाम् इन्द्रः राजा रामः विमानात्
पुष्पकाभिधेयाद् व्योमयानात् क्षितितलं पृथिवीतलम् अवतीर्णः अवतरन्
अवलोक्यते ॥१॥
व्याकरण—√जि+यत्=जेय । वि+√धा+यत्=विधेय । आतपात्
त्रायते=आतप+त्रै+क=आतपत्र । प्र+सद्+क्त=प्रसन्न । अव+√तृ+
क्त=अवतीर्ण ।
छन्दः—मालिनी ।
मिश्रविष्कम्भक—इस विष्कम्भक में मध्यम तथा नीच कोटि के पात्रों का