प्रतिमानाटकम् (महाकवि भास - विमला संस्कृत-हिन्दी टीका एवं सविस्तार व्याख्या सहित)

१८८ प्रतिमानाटकम्
कैकेयी—हं ?
भरतः— हन्त भोः सत्वयुक्तानामिक्ष्वाकूणां मनस्विनाम्।
वधूप्रधर्षणं प्राप्त प्राप्यात्रभवतीं वधूम् ॥१४॥
[अन्वयः—भोः हन्त ! सत्वयुक्तानां मनस्विनाम् इक्ष्वाकूणाम् अत्रभवतीं वधूं
प्राप्य वधूप्रधर्षणं प्राप्तम् ॥१४॥]
हिन्दी रूपान्तर—
कैकेयी—हैं ?
भरत—
अर्थ [श्लोक १४]—हे लोगो ! यह बड़े खेद तथा धिक्कार के योग्य बात है
कि पराक्रमशाली तथा बहुत अधिक स्वाभिमानी इक्ष्वाकुवंशियों ने आदरणीया
आपको वधू के रूप में प्राप्त करके वधू के अपहरण जैसे अपमान को भी पाया है।
आप इस इक्ष्वाकुवंश में वधू के रूप में आईं और आपके कारण इस कुल को वधू का
अपहरण होकर उनको अपमानित होना पड़ा है ॥१४॥
संस्कृत व्याख्या—भोः हे जनाः ! हन्त इति खेदे । अत्यधिक कष्टकरः
धिक्कारयोग्यश्चायं विषयः यत्-सत्त्वयुक्तानां पराक्रमशालिनां मनस्विनां स्वाभिमान-
वतां च इक्ष्वाकूणाम् इक्ष्वाकुवंशीयानाम् अत्रभवतीम् आदरणीयां त्वां विपरीतलक्षणया
कुत्सिताचरणशालिनीं त्वां कैकेयीं वधूं प्राप्य वधूरूपेण उपलभ्य वधूधर्षणं वधूस्नुषा
तस्याः प्रधर्षणम् अपहरणरूपमपमानं प्राप्तं समधिगतम् । पराक्रमशालिभिः मनस्वि-
भिश्च इक्ष्वाकुभिः पूर्वं कदाचिदपि ईदृशो मानभङ्गावसरो न प्राप्तः, कस्यचिदपि
साहस ईदृशो न बभूव, य इक्ष्वाकुकुलवधूषु दृष्टिनिक्षेपमपि कर्तुं शक्नुयात् । परन्तु
त्वया राज्यलोभेन ईदृशोऽप्यवसरः प्रदत्तः । अतः अत्यधिकधिक्कारयोग्यात्वम् ॥१४॥
व्याकरण—सत्त्वेन पराक्रमेण युक्तानाम् = सत्त्वयुक्तानाम् । सतो भावः = सत्

• त्व = सत्त्व । √ युज् + क्त = युक्त । प्रशस्तं मनः अस्य अस्ति = मनस् + विनि =
  मनस्विन् । वध्वाः प्रधर्षणम् = वधू प्रधर्षणम् । प्र + धृष् + ल्युट् (अन) = प्रधर्षण ।
  छन्दः—अनुष्टुप् ।
  अलंकार—विषम । सम्मान के योग्य इक्ष्वाकुवंशियों को असम्मान के प्राप्त
  होने से विषम अलंकार है ।
  कैकेयी—(आत्मगतम्) भोदु । दाणिं कालो कहेउं । (प्रकाशम्) जाद !
  तुवं ण जाणासि महाराअस्स सावं ? [भवतु । इदानीं कालः कथयितुम् । जात !
  त्वं न जानासि महाराजस्य शापम् ? ]
  भरतः—किं शप्तो महाराजः ?
  कैकेयी—सुमन्त ! आचक्ख वित्थरेण । [सुमन्त्र ! आचक्ष्व विस्तरेण ।]