सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
प्रतिमानाटकम् (महाकवि भास - विमला संस्कृत-हिन्दी टीका एवं सविस्तार व्याख्या सहित)

प्रतिमानाटकम् (महाकवि भास - विमला संस्कृत-हिन्दी टीका एवं सविस्तार व्याख्या सहित)

Pratimanatakam of Mahakavi Bhasa

महाकवि भास (व्याख्याकार: डॉ. श्रीकृष्ण कुमार) द्वारा

DevanagariHindipublished296 पृष्ठ

पृष्ठ 251, कुल 296 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 251

षष्ठोऽङ्कः १४७
टिप्पणी—
केन खलु उद्घातेन मामुपालप्स्यते भरत—भरत को राम के वनवास के
कारण कैकेयी के प्रति बहुत अधिक क्रोध है । वे कैकेयी से या तो बोलते ही नहीं
और कभी बोलते भी हैं तो व्यङ्ग्य प्रहार के साथ उलाहना देते हुये बोलते हैं । अब
भी भरत के आने पर कैकेयी को आशंका है कि भरत कोई कटु बात कह कर
उलाहना देंगे । उत् + हन् + घञ् = उद्घात । प्रहार, कटु बात का आघात आदि
अर्थ हैं ।
न खलु ताभ्यां श्रोतव्यम्—सीता के अपहरण का वृत्तान्त सुना कर भरत
कैकेयी को खूब खरी-खोटी सुनाना चाहते हैं । अतः वे नहीं चाहते कि इस बात को
कौसल्या और सुमित्रा भी सुनें ।
भरत—श्रूयताम्—
यः स्वराज्यं परित्यज्य त्वन्नियोगाद् वनं गतः ।
तस्य भार्या हृता सीता पर्याप्तस्ते मनोरथः ॥१३॥
[अन्वयः—यः त्वन्नियोगात् स्वराज्यं परित्यज्य वनं गतः, तस्य भार्या सीता
हृता । ते मनोरथः पर्याप्तः ॥१३॥]
हिन्दी रूपान्तर—
भरत—सुनिये—
अर्थ [श्लोक १३]—जो राम आपके आदेश से अपने राज्य को छोड़कर वन
को चले गये थे, उनकी पत्नी सीता का अपहरण कर लिया गया । आपकी अभिलाषा
खूब पूरी हो गयी है ॥१३॥
संस्कृत-व्याख्या—यः रामः पितृमातृभक्तः निदेशकारी च वर्तते त्वन्नियोगात्
तव आदेशाद् स स्वराज्यं स्वम् आत्मीयं राज्यं परित्यज्य हित्वा वनम् अरण्यं गतः
प्राप्तः वल्कलवसनानि परिधाय पत्न्या सीतया भ्रात्रा लक्ष्मणेन च सह तपोवनेषु
सम्प्राप्तः, तस्य त्वन्निदेशकारिणो रामस्य भार्या पत्नी सीता जानकी हृता राक्षसेन
रावणेन अपहृत्य नीता । ते तव मनोरथः अभिलाषः पर्याप्तः पूरितः । रामवन-
वासस्य त्वमेव हेतुः, तदनन्तरं च तत्र सीतापहरणस्यापि त्वमेव हेतुरित्यर्थः ॥१२॥
व्याकरण—राज्ञो भावः कर्म वा = राजन् + ष्यञ् = राज्य । नि + √युज्

  • घञ् = नियोग । परि + √आप् + क्त = पर्याप्त । मनसः रथः = मनोरथः । √हृ
  • क्त = टाप् = हृता ।
    छन्दः—अनुष्टुप् ।