प्रतिमानाटकम् (महाकवि भास - विमला संस्कृत-हिन्दी टीका एवं सविस्तार व्याख्या सहित)
Pratimanatakam of Mahakavi Bhasa
महाकवि भास (व्याख्याकार: डॉ. श्रीकृष्ण कुमार) द्वारा
पृष्ठ 242, कुल 296 में से
संदर्भ में पढ़ें१७८ ] प्रतिमानाटकम्
हिन्दी रूपान्तर
काञ्चुकीय—कुमार की जय हो ।
भरत—अब आदरणीय सुमन्त्र किस स्थान पर हैं ?
काञ्चुकीय—वे काञ्चन तोरण के द्वार पर हैं ।
भरत—तो उसको शीघ्र प्रवेश कराओ ।
काञ्चुकीय—कुमार जैसा आदेश देते हैं ।
(विजया और काञ्चुकीय दोनों निकल जाते हैं)
(तदनन्तर सुमन्त्र और प्रतिहारी प्रवेश करते हैं)
सुमन्त्र—(शोक के साथ) बड़ा कष्ट है, अरे ! बड़ा कष्ट है—
अर्थ [श्लोक ८]—राजा दशरथ की मृत्यु को मैंने देखा था। राजकुमार
राम और लक्ष्मण की आपत्ति को वनगमन को मैंने ही देखा था और यहाँ सीता के
अपहरण की बात को भी सुन लिया। मेरी इस लम्बी आयु ने मानों गुण के स्थान
पर बहुत अपराध ही किये हैं। मैं आयु के लम्बी होने के कारण ही इन दुःखों का
अनुभव कर रहा हूँ ॥८॥
संस्कृत व्याख्या—नरपतिनिधनं नरपतेः राज्ञः दशरथस्य निधनं मरणं मया
सुमन्त्रेण एव अनुभूतं प्रत्यक्षरूपेणावलोकितम्। राज्ञो दशरथस्य मृत्युजन्यं दुःखं
मयैवानुभूतमित्यर्थः । नृपतिसुतव्यसनं नृपतिसुतयोः राजपुत्रयोः रामलक्ष्मणयोः व्यसनं
वनगमनरूपा आपत्तिः मया सुमन्त्रेण एव अनुभूतं प्रत्यक्षीकृता । अहमेव राजपुत्रवन-
गमनहेतुः संजातः स्यन्दनस्य सारथित्वात् । अधुना इह च अस्मिन्नेव समये स पूर्व-
मननुमेयः मैथिलीप्रणाशः सीताया अपहरणं च श्रुतः आकर्णितः । एवं च मे मम
सुमन्त्रस्य आयुषा दीर्घवयसा गुणे सत्यपि इव सम्भावनायां बहु अपराद्धम् अपराध
एव कृतः । गुणोऽप्ययं दोष इव जातः इत्यर्थः ॥८॥
व्याकरण—नरपतेः निधनम् = नरपतिनिधनम् । नि + √धा + क्यु (अन) =
निधन । मैथिल्याः प्रणाशः = मैथिलीप्रणाशः । प्र + नश् + घञ् = प्रणाश । अप् +
राध् + क्त = अपराद्ध ।
छन्दः—पुष्पिताग्रा ।
अलङ्कार—विषम । दीर्घायु से लाभ प्राप्त होने के स्थान पर अनर्थों की
परम्परा प्राप्त होने से विषम अलंकार है ।
प्रतिहारी—(सुमन्त्रमुद्दिश्य) एदु एदु अय्यो । एसो भट्टा । उपसप्पदु अय्यो ।
[एत्वेत्वार्यः । एष भर्ता । उपसर्पत्वार्यः ।]
सुमन्त्रः—(उपसृत्य) जयतु कुमारः ।
भरतः—तात ! अपि दृष्टस्त्वया शोकाविकृतपितृस्नेहः ? अपि दृष्टं