सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
प्रतिमानाटकम् (महाकवि भास - विमला संस्कृत-हिन्दी टीका एवं सविस्तार व्याख्या सहित)

प्रतिमानाटकम् (महाकवि भास - विमला संस्कृत-हिन्दी टीका एवं सविस्तार व्याख्या सहित)

Pratimanatakam of Mahakavi Bhasa

महाकवि भास (व्याख्याकार: डॉ. श्रीकृष्ण कुमार) द्वारा

DevanagariHindipublished296 पृष्ठ

पृष्ठ 240, कुल 296 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 240

१७६ ] प्रतिमानाटकम्
भुवः परिरक्षणे तिष्ठति इति स = अखिलभूपरिरक्षणस्थः । परि + √रक्ष् + ल्युट्
(अन) = परिरक्षण । उदारस्य कलभेषभस्य समानं यानं यस्य स = उदारकलभेषभसमान-
यानः । √या + ल्युट् (अन) = यान !
छन्दः—वसन्ततिलका ।
अलंकार—रूपक और उपमा । प्रतिपक्षकालः में उपमेय भरत पर उपमान
काल का आरोप करने से रूपक है । त्रिदशेन्द्रकल्पः में भरत और त्रिदशेन्द्र का
साम्य कहने से उपमा है । कलभेषभसमानयानः में कलभेषभ उपमान, भरत उपमेय;
समान उपमावाचक और यान साधारण धर्म हैं ।
सुमन्त्रागमनजनित कुतूहलहृदयः—सुमन्त्रस्य आगमनेन जनितं कुतूहलं यस्य
तादृशं हृदयं यस्य स ।
चीरवल्कलवसनः—चीराणां वल्कलानां च वसनानि यस्य स ।
चित्रजटापुञ्जपिञ्जरितोत्तमाङ्गः—चित्राणां जटानां पुञ्जेन पिञ्जरितम्
उत्तमाङ्गं यस्य स ।
(ततः प्रविशति भरतः प्रतिहारी च)
भरतः—विजये ! एवमुपगतस्तत्रभवान् सुमन्त्रः ?
गत्वा तु पूर्वमयमार्यनिरीक्षणार्थं
लब्धप्रसादशपथे मयि सन्निवृत्ते ।
दृष्ट्वा किमागत इहात्रभवान् सुमन्त्रो
रामं प्रजानयनबुद्धिमनोऽभिरामम् ॥७॥
[अन्वयः—पूर्वम् तु आर्यनिरीक्षणार्थं गत्वा, लब्ध प्रसादशपथे मयि सन्निवृत्ते,
प्रजानयनबुद्धिमनोऽभिरामं रामं दृष्ट्वा अयम् अत्रभवान् सुमन्त्रः किम् इह
आगतः ? ॥७॥]
हिन्दी रूपान्तर
(तदनन्तर भरत और प्रतिहारी प्रवेश करते हैं)
भरत—विजये ! इस प्रकार क्या आदरणीय सुमन्त्र आ गये हैं ?
अर्थ [श्लोक ७]—पहले तो ये राम के दर्शन करने के लिये वे मेरे साथ
तपोवन में गये, तदनन्तर राम के प्रसाद रूप पादुकाओं को और 'तुम राज्य का पालन
करो' इस प्रकार की शपथ को ग्रहण करके मैं वापिस लौट आया । उसके पश्चात्
प्रजाजनों के नेत्रों, बुद्धियों और मनों को आनन्दित करने वाले राम का दर्शन करके
ये आदरणीय सुमन्त्र क्या यहाँ वापिस आ गये हैं ? ॥७॥
संस्कृत व्याख्या--पूर्वं तु प्रथमं तावत् पूर्वकाले मया सह आर्यनिरीक्षणार्थम्
आर्यस्य ममाग्रजस्य रामस्य निरीक्षणार्थं दर्शनार्थं गत्वा तत्र चित्रकूट तपोवनभूमि