सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
प्रतिमानाटकम् (महाकवि भास - विमला संस्कृत-हिन्दी टीका एवं सविस्तार व्याख्या सहित)

प्रतिमानाटकम् (महाकवि भास - विमला संस्कृत-हिन्दी टीका एवं सविस्तार व्याख्या सहित)

Pratimanatakam of Mahakavi Bhasa

महाकवि भास (व्याख्याकार: डॉ. श्रीकृष्ण कुमार) द्वारा

DevanagariHindipublished296 पृष्ठ

पृष्ठ 239, कुल 296 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 239

षष्ठोऽङ्कः [ १७५
जनितकुतूहलहृदयश्चीरवल्कलवसनश्चित्रजटापुञ्जपिञ्जरितोत्तमाङ्ग इत
एवाभिवर्तते । य एषः—
प्रख्यातसद्गुणगणः प्रतिपक्षकाल-
स्तिग्मांशुवंशतिलकस्त्रिदशेन्द्रकल्पः ।
आज्ञावशादखिलभूपरिरक्षणस्थः
श्रीमानुदारकलभेभसमानयानः ॥६॥
[अन्वयः—प्रख्यातसद्गुणगणः, प्रतिपक्षकालः, तिग्मांशुवंश तिलकः, त्रिदशेन्द्र-
कल्पः, आज्ञावशात् अखिलभूपरिरक्षणस्थः श्रीमान्, उदारकलभेभसमानयानः ॥६॥ ]
हिन्दी रूपान्तर
प्रतिहारी—आर्य ! यह सुनकर मेरा हृदय बहुत अधिक व्याकुल हो रहा है ।
काञ्चुकीय—आदरणीये ! अब खड़ी क्यों हो ? शीघ्र निवेदन करो ।
प्रतिहारी—आर्य ! यह मैं निवेदन कर रही हूँ ।
(निकल जाती है)
काञ्चुकीय—(देखकर) अरे, ये आदरणीय कुमार भरत हैं । सुमन्त्र के आने
से इनके हृदय में कौतूहल उत्पन्न हो गया है । इन्होंने चीर और वल्कल वस्त्र पहने
हैं, जटाओं के समूह से इनका सिर पिंगल हो रहा है । ये इधर ही आ रहे हैं ।
ये हैं—
अर्थ [श्लोक ६]—इनके उत्तम गुण लोक में प्रसिद्ध हैं, शत्रुओं के लिये ये
काल के समान हैं, सूर्य वंश के ये तिलकभूत हैं, देवराज इन्द्र के समान ऐश्वर्यशाली
हैं, श्रीराम के आदेश से सारी पृथ्वी की रक्षा करने में तत्पर हैं, श्री से सम्पन्न हैं
और विशालकाय गजराज के समान इनकी गति है ॥६॥
संस्कृत व्याख्या—अयं कुमारो भरतः—प्रख्यातसद्गुणगणः प्रख्यातः लोक-
प्रसिद्धः सद्गुणानां श्रेष्ठ शौर्योदारत्वादिगुणानां गणः समूहः यस्य तादृशः, प्रतिपक्ष-
कालः प्रतिपक्षेषु शत्रुशु कालः यमराजसदृशः तेभ्यः साक्षात् मृत्युरेव, तिग्मांशुवंश-
तिलकः तिग्मांशोः सूर्यस्य वंशः कुलं सूर्यवंशः तस्य तिलकः ललामभूतः, त्रिदशेन्द्रकल्पः
त्रिदशानां देवानाम् इन्द्रः देवराजः तत्कल्पः समानैश्वर्यशाली, आज्ञावशात् श्रीरामस्य
आदेशाद् अखिलभूपरिरक्षणस्थः अखिलायाः समस्तायाः भुवः धरायाः परिरक्षणे
परिपालने तिष्ठति अवहितो भवति इति तथाभूतः, श्रीमान् लक्ष्मीवान्, उदारकल-
भेभसमानयानः उदारस्य विशालकायस्य सत्कुलीनस्य कलभेभस्य गजराजस्य समानं
सदृशं यानं गतिः यस्य तादृशः सर्वगुणगरिमाशाली वर्तते ॥६॥
व्याकरण—प्रख्यातः सद्गुणानां गणः यस्य स = प्रख्यातसद्गुणगणः ।
प्र + √ ख्या + क्त = प्रख्यात । तिग्मांशोः वंशस्यतिलकः = तिग्मांशुवंश-
तिलकः । तिग्माः तीक्ष्णाः अंशवः यस्य स तिग्मांशुः = सूर्यः । अखिलायाः