प्रतिमानाटकम् (महाकवि भास - विमला संस्कृत-हिन्दी टीका एवं सविस्तार व्याख्या सहित)
Pratimanatakam of Mahakavi Bhasa
महाकवि भास (व्याख्याकार: डॉ. श्रीकृष्ण कुमार) द्वारा
पृष्ठ 238, कुल 296 में से
संदर्भ में पढ़ें१७४ ] प्रतिमानाटकम्
हिन्दी रूपान्तर—
(तदनन्तर काञ्चुकीय प्रवेश करता है)
काञ्चुकीय—अरे, यहाँ कौन है ? स्वर्णनिर्मित तोरणद्वार पर कौन
विद्यमान है ?
(प्रवेश करके)
प्रतिहारी—आर्य ! मैं विजया हूँ। क्या करूँ ?
काञ्चुकीय—विजये ! कुमार भरत से निवेदन करो, निवेदन करो—
'ये जो कि आदरणीय सुमन्त्र राम का दर्शन करने के लिये जनस्थान गये थे, लौट
आये हैं।
प्रतिहारी—आर्य ! तात सुमन्त्र क्या सफल होकर आये हैं ?
काञ्चुकीय—आदरणीये ! मैं नहीं जानता—
अर्थ [श्लोक ५]—हृदय में स्थित शोक रूपी अग्नि से सूखे हुये मुख वाले
वापिस आये सुमन्त्र को इस समय देखकर ही मेरा मन व्याकुल हो गया था ॥५॥
संस्कृत-व्याख्या—हृदयस्थितशोकाग्निशोषिताननं हृदये अन्तःकरणे यः शोकः
विषादः स एव अग्निः अनलः तेन शोषितं नीरसतां गतं प्रभाहीनमित्यर्थः आननं मुखं
यस्य तथाभूतम् आगतं वनान्निवृत्य समायातं सुमन्त्रं राजसारथिम् अधुना अस्मिन्
समये दृष्ट्वा अवलोक्य एव मे मनः चित्तम् आकुलं विह्वलम् आसीत् अभवत् ।
वनान्निवृत्य यदैव सुमन्त्रः समायातः तदैव तस्य कान्तिहीनमप्रसन्नवर्णं मुखं दृष्ट्वा
मे चित्ते व्याकुलता सञ्जाता ॥५॥
व्याकरण—हृदये स्थितेन शोकेनैव अग्निना शोषितम् आननं यस्य तम्=
हृदयस्थितशोकाग्निशोषिताननम्। आ+√गम् + क्त = आगत। आ+√कुल्+क=
आकुल। अस्मिन् काले इदम् शब्द से निपातनात् = अधुना।
छन्दः—अनुष्टुप् ।
अलङ्कार—रूपक। शोक उपमेय पर अग्नि उपमान का आरोप करने से
रूपक अलंकार है।
प्रतिहारी—अय्य ! एदं सुणिअ पय्याउलं विअ मे हिअअं । [आर्य एत-
च्छ्रुत्वां पर्याकुलमिव मे हृदयम् ।]
काञ्चुकीयः—भवति ! किमिदानीं स्थिता ? शीघ्रं निवेद्यताम् ।
प्रतिहारी—अय्य ! इअं णिवेदेमि । [आर्य ! इयं निवेदयामि ।]
(निष्क्रान्ता)
काञ्चुकीयः—(विलोक्य) अये, अयमत्रभवान् भरतकुमारः सुमन्त्रागमन-